پل فیروزه

پدیدارشناسی و خودکامگی

2011-11-13T11:35:00.001-05:00

دراین نوشتار قصد دارم از منظری که شایدبتوان آن را پدیدارشناختی نامید به بررسیچند واقعه بپردازم. شایدبتوان آن را به تسامح ذیل پدیدارشناسیادراک قرار داد. امیدوارمکه آشفته‌نویسی من مانع از انتقال جانکلام نشود. مطلب به صورتبخشهای مجزا و کوتاه نوشته شده بود و تکراربعضی از بخشها به دلیل کنار هم قراردادنآنهاست. موضوع امر ساده‌ایستکه بیانش سخت است.

برداشتنخست:

تصاویریاز طریق خبرگزاریها به سراسر دنیا مخابرهشد، که بهت‌آور بود وشاید تصورش چندسالقبل ناممکن می‌نمود. تصاویرویدیویی، معمر قذافی، دیکتاتور لیبیایی،را نشان می‌داد که به شکل اسفباری در دستنیروهای قبایلی مخالفش اسیر شده بود.تصاویر رقت‌بار بود.تردیدی در این موضوع نیست کهقذافی خودکامه‌ایی بی‌رحم بود که باشقاوت تمام مخالفانش را سرکوب کرده بود.او دستگاه حکومتی برپا کردهبود که به تصاویر داستانی ماخولیایی شبیهبود. صحنهٔ‌ گرفتاری اونیز به قدر نظام حکومتی‌اش با رخدادی درقرن بیست و یکم بیگانه و به صحنه‌هایاسارت پادشاهی قرون وسطایی می‌مانست.تنها وجه تمایز این صحنه حضورموبایلهایی بود که آن را ثبت می‌کردند واسباب‌ها و جنگ‌افزارهای مدرنی که درصحنه دیده می‌شد. اماوضعیت این دیکتاتور گرفتار به‌رغم تمامشقاوتهایش، رقت‌بار بود. آنچهکه در این صحنه برای من بیش از رفتارغیر‌انسانی مخالفانش (کهقابل فهم و پیش‌بینی بود) تکان‌دهندهبود، حیرت و بهت‌زدگی قذافی بود، گوییاز سیاره‌ایی دیگر به ناگاه به این میانهپرتاب شده بود. تصور می‌کنم،گویا تنها لحظاتی پیش، پس از برخوردموشکهای هواپیماهای ناتو با کاروانشارتباط او با جهان واقع (بهآن شکل که در پیرامونش می‌گذشت) برقرارشده بود و آن بهت حاصل این ارتباط بلافصلبود. گویی قذافی داشت براینخستین بار پس از سالها جهان را به چشماول شخص تجربه می‌کرد، نه از میان لایه‌هایمتعدد دستگاه دیوانسالاری‌ تودرتویش.

برداشتدوم:

نورچراغ قوهٔ یک سرباز آمریکایی از میانگودالی نمور بر چهرهٔ مردی می‌افتد کهدر خفا چندین ماه به رنگ مو و اسباب پیرایشدسترسی نداشته است. آنکهاز گودال برکشیده می‌شود و به دست پزشکیکه گویی گاو فهلی را معاینه می‌کند،دندانهایش شمرد می‌شود، دیکتاتورجنگ‌افروزی است که در قریب به چهار دههزمامداریش، درگیر چهار جنگ شد که تنهایکی از آنها طولانی‌ترین جنگ قرن بیستمبود. او نیز گویی در میانحیرت و بهت گرفتار است. شایداو بیش از قذافی فرصت داشت که در گودالنمورش جهان پیرامونش را بلافصل تجربهکند. اما احتمالا در تمامآن لحظات نیز امکان آن را نداشت که جهانرا از ورای هزارتویی خودساخته که در آنگرفتار بود تجربه کند. تصوریکه ما از او می‌دیدیم و احتمالاً تصویریکه او از خود می‌دید، متفاوت بود با آنچهچند سال پیشتر دیده می‌شد.

تحلیل:

گردشنخبه‌گان در نظامهای مردمسالار سببمی‌شود که حاکمان در فراز و فرودها بیشترفرصت تجربه کردن جهان را بیابند، اگر نهدر شکل اصیل آن، اما با لایه‌های محدودتری.هر چند در این نظامها نیزدستگاهها و اسبابهای دیوانسالاری نقشکنترل کننده دارند، اما امکان آن وجوددارد که حاکمان چون شهروندان عادی به پرسشکشیده شوند. این وجهمردمسالاریها سبب می‌شود که از هراس اینپرسش‌گری، حاکمان کمتر در دریافت از خویشو از دیگران دچار اغراق شوند، چرا که بایدمدام با این هراس درگیر باشند که هر لحظهامکان دارد به جایگاه شهروندی عادی نزولکنند. این عامل سبب می‌شودکه آنها گاه سعی کنند جهان را از منظر یکشهروند عادی تجربه کنند.

آنچهکه از خلال دو برداشت بالا به نظر منمی‌رسد، آن است که در فقدان نظامی زمینیو آزاد که حاکمان را متفاوت از شهروندانعادی بشمارد، دستگاه دیوانسالاری به سرعتتبدیل به هیولایی می‌شود که خود خالق خودرا تغییر ماهیت می‌دهد. واین اتفاق از طریق تصفیهٔ تجربهٔ‌ حاکماز جهان، خود و دیگری اتفاق می‌افتد.ماحصل، دریافتی غیراصیل و گاهماخولیایی از خویش و دیگری است. تازمانی که دستگاه دیوانسالاری امکانات وتوانایی سرکوب و انکار تفاوت و تمایز میاندریافت فرادستان و فرودستان را داشتهباشد، خودکامگان قادر به فهم این تفاوتنیستند. تنها زمانی اینحجاب به کناری زده می‌شود که اینان، بهشکلی تکان‌دهنده با عالم رو در رو می‌شوند.طرفه این که در شکل‌گیریدریافت حاکمان از خویش و دیگری، گاه طبقاتفرودست نیز به سان بخشی از کلیت دستگاهبرساخته حاکمان عمل می‌کنند و آنچه راکه هست دیگر گونه جلوه می‌دهند. مثالاین وضعیت، انبوه جمعیت استقبال کنندهاز حاکمان است که بر سر راه او هلهله‌کنانحضورش را جشن می‌گیرند. آنچهحاکمان از این صحنه‌ها تجربه می‌کنند،که در شکل‌گیری دریافتشان موثر است،متفاوت است از علت واقعی حضور فرودستاندر آن مکانها. شاید آن کسیکه با افتخار به سینهٔ قذافی شلیک کرد،سال پیش حاضر بود دستان او را ببوسد و دربرابرش به خاک بیفتد و سپس عکس این رویدادرا به افتخار به سردر خانه‌اش نصب کند.تا زمانی که نظام دیوانسالاریقذافی قادر به تحمیل این دریافت به طرفینبود (این تصویر ذهنی ازیکدیگر)، این گونه رفتاربازتولید می‌شد. امامادامی که این دستگاه به هر دلیلی در تحمیلاین تصور به بخشی از جامعه ناتوان شد،تصویر ذهنی پیشین در میان طبقات فرودستبه سرعت متلاشی شد (نمونهٔاین اتفاق در برهه‌ایی کوتاه پیش ازانقلاب ۱۳۵۷ ایران نیز قابل مشاهده است).

امابرای تغییر در دریافت حاکمان از خویش ودیگری باید از لایه‌هایی متعدد دستگاهدیوانسالاری عبور کرد، یا آنکه عاملیدرونی این اتفاق را رقم بزند. چیزیشبیه به یک بیماری لاعلاج یا نزدیکان بانفوذی که توانایی ایستادگی در برابر تصویرتصفیه شده را داشته باشند. آنچهباعث می‌شود، آخرین پادشاه ایران و بن‌علیزودتر از قذافی و صدام جان از مهلکه به درببرند، فروریختن سریعتر این دریافتبرساخته از خویش و دیگران است نزد آنهاست.اتفاقی که برای قذافی دیرتراز همه رخ داد و به نظر می‌رسد، هنوز برایعبدالله صالح رخ نداده است.

مناین پدیده را بیگانگی (یادورماندگی) می‌خوانم.این بیگانگی محصول حجابی استکه خودکامگان خود بر دور خویش می‌تنند.دستگاه دیوانسالاری عاملیمی‌شود که این بیگانگی قوام و دوام بیابد.یعنی دستگاهی که خود به دستخودکامه شکل می‌گیرد، در مقامی دیگر بهخودکامه (یا به دریافت اواز خویش و دیگران) شکلمی‌دهد.

برداشتسوم:

پادشاهصوفی، آن‌گونه که فرنگیان خطابش می‌کردند،تنها زمانی به وخامت حال دستگاه پادشاهی‌اشپی‌برد که سپاه پرتعداد و مجهزش در گلنابادبه دست جماعتی کوچکی که به سرکشی قصدپایتخت کرده بودند و تا به بدانجا در تسخیرهیچ شهری توفیق نداشتند، در هم پاشید.شاه سلطان حسین بر خلاف قذافینرم‌خو بود و در کار ساخت و پرداخت باغهایشوسواس ویژه‌ایی داشت. اماشاید آنچه او را از فهم فرسودگی دستگاهحکومتی‌اش عاجز کرده بود، دریافتتصفیه‌شده‌ایی بود که امثال علامه مجلسیاز عالم برایش تصویر کرده بودند. مشهوراست علامه مجلسی در مجلس تاج‌گذاری شاهسلطان حسین به استناد احادیث اثبات می‌کنندکه مقدر است که رشتهٔ حکومت خاندان صفویبه حضور قائم آل محمد متصل شود و هیچ اتفاقیدر عالم نمی‌تواند این تقدیر را تغییردهد. البته این ساده‌اندیشیاست که عوامل متعدد و متکثر سقوط دستگاهحکومت صفویان را تنها در این عامل جستجوکرد. اما آنچه که باز دراین میانه جالب است، اهمیت فقدان ارتباطبلافصل با تجربهٔ عالم است.

موردصفویان را از آن رو نقل کردم که تاکید کنمکه پدیدهٔ‌ بیگانگی (یادورماندگی) تنها محدود بهدیوانسالاریهای مدرن نیست، بلکه در جهانپیشامدرن نیز وقوع آن ممکن بوده‌است.اما به دلیل وسعت، تسلط وپیچیدگی دیوانسالاریهای مدرن و متعلقاتشان،شیوع این پدیده در جهان مدرن به مراتببیشتر است.

درپایان:

فقداندریافت اصیل از منظر اول شخص عامل ایجادتصویر مخدوشی از عالمی است که حاکمان درآن زیست می‌کنند. تصورحاکم از خویش و دیگران محصول واسطهاییاست که ارتباط او را با جهانی که در آنزیست می‌کند، مدیریت می‌کنند. دربسیاری مواقع این واسطها خود محصول حاکمهستند که پس از شکل‌گیری به نگاه او شکلمی‌دهند، به عبارتی او جهان را چنانمی‌بیند که خود می‌خواسته تا ببیند.آنچه را که نمی‌خواهد،اسبابهایش تصفیه می‌کنند و فاصله‌اییمیان او و تجربهٔ جهانی که در آن زیستمی‌کند ایجاد می‌کنند. گوییدر این حالت این چارچوبها، نظامها ودستگاهها عاملیت پیدا می‌کنند و دیگرتنها محصولاتی صرفاً شکل‌پذیر نیستند،بلکه آنها به مولدان خود شکل هم می‌دهندو ارتباط آنها با جهان را مدیریت می‌کنند.

همهٔما در معرض پدیدهٔ بیگانگی هستیم. امااین بیگانه شدن در میان خودکامگان حدتراست، آنان به دلیل قدرت نامحدود خویش(شاید ناخودآگاه) دچاراین توهم می‌شوند که آنچه باور دارند ومی‌پندارد را در جهان نیز می‌بینند (دراین حالت مثال مشهورSeeing is Believing به‌Believing is Seeing تبدیل می‌شود).پیامد این امر آن است کهخودکامه در دریافت خود از خویش و دریافتخود از دیگران دچار خطا می‌شود، اومی‌پندارد که محبوب است، منجی است، و بارمسئولیتی بر دوشش است. برخلاف تصور ما آنها در خفا به ریش دیگراننمی‌خندند، چرا که قادر به فهم واقعیتزشت خویش نیستند، بلکه به توهم ماخولیایی‌شانباور دارند، زیرا آن چیز غالبی است که ازعالم دریافت کرده‌اند.

نکته‌اییکه می‌خواهم بر آن تاکید کنم این است کهدریافت ما از خودکامگان با دریافت ایشاناز خودشان و از دیگران بسیار متفاوت است.در اکثر موارد آنها قادر بهتجربهٔ بی‌واسطهٔ جهانی که در آن زیستمی‌کنند و تجربهٔ دیگری نیستند. آنچهآنها در برساختن دریافتشان از خویش بهکار می‌گیرند، محصول پیچیده و تصفیه‌شده‌اییاست که از پس نظام دیوانسالاری مدرن بهآنها رسیده است. تا زمانیکه شکاف میان آنچه در جهان هست و‌ آنچهآنها می‌پندارند هست، آنقدر عمیق و وخیمنشود که منجر به فروپاشیدن کل آن نظامواسط نشود، آنها قادر به کنار زدن اینحجاب ضخیم نیستند. آن حیرتو بهت قذافی و صدام از کنار رفتن این پرده‌ٔضخیم است و تابیده شدن نور تجربهٔ بلافصلعالم.

نقطهٔ بی‌امتداد

2011-10-08T08:39:00.001-04:00

منپایان این فصل‌ام

یکنقطهٔ‌ بی‌امتداد

صدایعقربه‌ها محو می‌شود و

آننقطه

ناپدید.

***

زمانو زمانه دگر شد از آن روزگار که

دلهرهدر دلمان مرد،

زمانو زمانه دگر شد از آن روز که

آهنگقلبمان برهم نریخت

ازدوبارهٔ‌ دیدار

ازخواندن شعری به زمزمه با هم

آرامشد، سرد شد،

کم‌کمدر این باتلاق کِشنده ایستاد.

***

دیگردیوانه، گرسنه، شوریده و عاشق نبودیم!

بودیمما نیز،

یکاز هزاران

نقطهٔ‌بی‌امتداد.

پانزدهممهرماه/هفتم اکتبر

فیلادلفیا

کلام خواندن شعر

فیس‌بوک و نوشتن همزمان فارسی و انگلیسی

2011-05-19T22:38:00.001-04:00

نمی‌دانم که آیا شما هم با این مشکل در فیسبوک روبرو بوده‌اید یا نه؟ مشکلی که نمی‌توانید زیر یادداشتها یا عکسهای دیگران فارسی و انگلیسی را همزمان بدون مشکل تایپ کنید. برای مثال وقتی عبارت «من English تایپ می‌کنم» را می‌خواهید تایپ کنید کلمهٔ لاتین می‌رود سر خط، یا اینکه علائم سجاوندی می‌روند سرخط. فیسبوک هنوز توجه چندانی به رفع مشکل رسم‌الخطهایی که از راست به چپ نوشته می‌شوند، نکرده است. اما این مشکل را می‌توان حل کرد. برای اینکه فارسی و انگلیسی را بتوان درست نوست و نمایش داد، باید بستر نرم‌افزاری الگوریتم مرتبط با نمایش متنهای دو جهته را پشتیبانی کند، من در زمینهٔ اینکه این الگوریتم چگونه کار می‌کند چندان اطلاع فنی ندارم اما کلیتی از آن را دوستانم که آشنا به برنامه‌نویسی کامپیوتر بوده‌اند برایم شرح داده‌اند. مشکل نمایش درست فارسی و انگلیسی در فیسبوک را به راحتی می‌توان حل کرد. چند سال پیش به همت شرکت فارسی‌وب صفحه کلید استاندارد فارسی تهیه شد و قابلیتهای لازم برای درست نوشتن فارسی به آن افزوده شد (استاندارد ملی ایران شماره ۹۱۴۷: چیدمان حروف و علائم فارسی بر صحفه کلید رایانه). این صفحه کلید همراه با اکثر سیستمهای عامل خانوادهٔ لینوکس به عنوان صفحه کلید پیش‌فرض برای زبان فارسی(ایران) نصب می‌شود، همچنین بسته نصب آن برروی سیستم‌ عامل ویندوز هم در دسترس است. در این صفحه کلید چند نویسه وجود دارد که به نرم‌افزار می‌فهماند که جهت اصلی نگارش متن چیست. یعنی اگر شما دارید راست به چپ می‌نویسد (یعنی فارسی می‌نویسید) با زدن این نویسه در ابتدای متن نرم‌افزار متوجه می‌شود که جهت غالب متن از راست به چپ است و عبارتهای لاتین باید در هماهنگی با متن راست به چپ به نمایش درآیند.

برای مثال: عماد در مدرسهٔ علوم اطلاعات Drexel درس می‌خواند، این مدرسه iSchool نام دارد.

اگر صفحه کلید استاندارد ملی ایران را نصب کرده باشید کافی است در ابتدای هر پاراگرافی که می‌خواهید فارسی و انگلیسی را صحیح نمایش دهد، نویسه «زیرمتن راست به چپ» را وارد کنید. این نویسه در صفحه کلید استاندارد ملی ایران با استفاد از فشار دادن همزمان دگرساز (Alt) سمت راست و کلید کروشه ([) وارد متن می‌شود. البته این نویسه قابل رویت نیست و تنها برای نرم‌افزار جهت متن را مشخص می‌کند. با این کار نرم‌افزار می‌فهمد که جهت غالب در پاراگرف راست به چپ است.

پی‌نوشت صفر: این قابلیت برای نظر دادن و شرح حال در فیس‌بوک کار می‌کند و هنوز در نمایش یادداشت درست کار نمی‌کند، زمانی که یادداشت را می‌نویسید با این قابلیت درست کار می‌کند، اما زمانی که دکمه انتشار را بزنید، باز همان آش و همان کاسهٔ قدیمی است.

پی‌نوشت۱: برای دیدن استاندارد ملی ۹۱۴۷ به این پیوند مراجعه کنید.

پی‌نوشت۲: در صورتی که دسترسی به صفحه کلید استاندارد ملی ایران برای سیستم عامل ویندوز ندارید، ~~به من بگویید تا برایتان آنرا ارسال کنم~~ به این پیوند مراجعه کنید، پوشهٔ فشرده شده حاوی صفحه کلید استاندارد، تعدادی قلم فارسی استاندارد و تصاویر چیدمان صفحه کلید است، همچنین یک راهنما برای نصب صفحه کلید در ویندوز اکس پی در قالب پی دی اف در پوشه هست. در ویندوز هفت کافی است که فایل Setup.exe را در که در پوشهٔ Persian1 قرار دارد اجرا کنید، به صورت خودکار صفحه کلید فارسی به سیستم شما افزوده خواهد شد.‏

سرودی پرمهر برای لیوندگان وطن به فرامرزها

2011-05-03T22:21:00.000-04:00

آه، ای لیوندگان پرمهر وطن

به آنسوی مرزهای فار فرام هی‌یر،

آنان که تیک کی‌ر می‌کنید

غربت دوستانتان را

شیر می‌کنید تنهایی‌تان را؛

جایتان اینجا خالی‌ست.

**********

ای کاش می‌شد به قدر لحظه‌ایی کوتاه

به اندازهٔ یک شیر راید، از اینجا

تا ال‌ای،

همسفر می‌شدیم.

همچنان که در جاده‌های غربت درایو می‌کنی،

بدان که ما تو را میس کرده‌ایم.

**********

کی می‌شود ما نیز به آنسوی عالم، ینگهٔ‌ دنیا

موو کنیم

و هاپی آورهای آنجایی را با هم استاد کنیم؟

هی بادی:

«آی ام ابزولوتلی دپرس»

شهر دوستی برادران

سوم ماه مه،
ینگهٔ دنیا

شانه‌های منتظر

2011-03-14T16:46:00.000-04:00

کوله‌پشتی‌ام را عاقبت گذاشتم زمین.
تصمیم سختی بود!
نمی‌‌خواستم سی سال دیگر که هنوز نگاه‌ منتظرم بر در ماسیده است، به این کار مجبورم کنند.
تصمیم سختی بود...

بخوان!‏

2011-02-26T13:26:00.001-05:00

-گفت: «بخوان!»

- گفتم: «خواندن نتوانم»

- گفت: «بخوان!»

- گفتم: «چه بخوانم؟»

- «بخوان به نام گل سرخ در صحاری شب»^*

-«بخوانم، در آن زمان که فروریختند ناشکفته یکایک

در چکاچک بی‌رحم این برهوت؟»

- «بخوان!»

- «چه بخوانم؟ مگرت توان شنفتن ست هنوز؟»

- «بخوان»

- «به نام که؟ آن که رها کند و رَهد؟»

- «بخوان»

- «باوری‌ام نیست دگر که بخوانم، ای پژواک من از من،

ای توهم واگویه‌هایم»

- «بخوان»

سکوتم خیره خیره بر دشت ماسید،

سنگین و پرسکون.

- «بخوان»

- ...

آسمان ضجه زد! بارید.

۷ اسفند/ ۲۶ فوریه

فیلادلفیا

پانویس:

*قسمتی از شعر دیباچه از مجموعهٔ کوچه باغهای نشابور، شفیعی کدکنی

ظاهر، باطن و کل درویش

2011-02-10T10:39:00.000-05:00

احتمالاً به آنچه می‌نویسم، می‌گویند آسمان به ریسمان بافتن، یا به قول ما کرمونیها، آسمون ریسمون. چند وقتی است که دائم جملهٔ ملوکانهٔ «همه چیزمان باید به همه چیزمان بیایید» در ذهنم چرخ می‌زند. شاید یک نوع بیماری باشد، اما از معماری‌مان گرفته تا طراحی سیستم و گرفتاریهای اجتماعی و سیاسی جامعه‌مان همه برایم تداعی کنندهٔ یک بیماری هستند. بیماری خطای دید مزمن، خطای دیدی که باعث شد کنیز نگون‌بخت دفتر پنجم مثنوی عقوبت سنگینی پس بدهد. تصور می‌کنم ملت ما نیز سالهاست که همان عقوبت را پس می‌دهد. نام این بیماری را شاید خطای دیدِ ظاهر و باطن باید گذاشت. ملموس‌تر بخواهم بگویم، حدیث مکرری است، ما میوهٔ حاصل انباشت نیاز، فکر وکوشش دیگران را علاج درد خودمان می‌دانیم، پیش از آنکه بدانیم دردمان چیست و چه مرهمی دارد.

نمونهٔ روشنتر این اتفاق زمانی است که ما تفاوت میان فناوری و علم را تشخیص نمی‌دهیم. نمی‌دانیم که بر مبنای چه دانش، شناخت و غایتی یک پدیده شکل گرفته‌ است. تنها کامیابی آخرین مرحله را می‌بینم و شیدا می‌شویم. اگر جامعه‌ایی برای نیازهای ارتباطی‌اش چاره‌ایی می‌اندیشد فارغ از اینکه آیا ما آن نیاز را داریم به دنبال آن میوه هستیم. تصور می‌کنیم که اگر در زمینه‌ای عقب هستیم، علتش نداشتن آن میوه‌ است، نه دانستن دقیق نیازمان. به همین دلیل بود که چارهٔ زخم ناسور خودکامگی را در پارلمنت درست کردن دیدیم، حال اینکه ندانستیم زخم خودکامگی ریشه‌اش در ذهنهای خود ماست؛ شیفتگی‌مان به کیش شخصیت و صولت سلطانی. پارلمنت ابزاری بود برای لگام زدن و مشروط کردن قدرت مطلقه؛ ما پیش پیش در ذهنهایمان بایستی قدرت را لگام می‌زدیم قبل از آنکه صورت بیرونی‌ایی چون پارلمان نیاز باشد. همین شد که مجلس شورا له شد زیر چکمه‌های آن قزاق میرپنج، و آن قنسطیطاسیونمان هم تعطیل شد و رفت که رفت. چرا که از روز اول تصور کردیم، فرنگان کامیابند چون مجلس شورا دارند و قانون اساسی، ندانستیم اینها ظاهرِ باطنی هستند که قدرت بی‌حد و حصر را تاب نیاورده‌است.

قصه به اینجا هم ختم نشد، آن قزاق شاه شده و پسرش نیز چارهٔ درد ما را در قبای نو به تن فرسودهٔ ملت کردن دیدند و ایران‌ناسیول ساختن؛ ندانستند که در سرزمین که آزادی مرده‌است هیچ درختی آبستن میوهٔ متبوع نمی‌شود. پدر راه نجات ملت ما در کلاه شاپو سر مردان کردن، دید و پسر مبنای عبور از دروازههای تمدن طلایی در تسری دادن آخرین محصولات دنیای پیش از ما جلو رفته. باز این خطای باصره همچنان برجای ماند و کسی نپرسید، ما کیستم، چه می‌خواهیم و راهش چیست. کسی نیشتر به خود ما نزد و روانمان را نکاوید. حتی زمانی که یکی دیگر دچار احساس سردار سازندگی بودن، شد باز تکنوکراتها را از جیب بیرون آورد و دکترهای رنگ و وارنگ فرنگ درس خوانده، چاره را در ساختن سد و کشیدن اتوبان به شمال مفلوک کشور دیدند و باز کسی نپرسید که آیا به مدد میوه‌های دیگران درد ما را چاره‌ایی هست؟

همیشه گرد هم می‌نشستیم و این حرفها می‌زدیم و همدیگر را تایید می‌کردیم. مدتی است که نگاه می‌کنم و می‌بینم، این خطای بینایی تنها بیماری سیاست‌پیشگان نیست، همهٔ ما کم و بیش به آن مبتلاییم. مثال ملموس آن برای من که چندی از عمر را در مدرسهٔ معماری گذراندم، نسبت معماری و مهندسی عمران در ایران است. در ایران مهندسان عمران سازندگان و طراحان واقعی شناخته می‌شوند و معماران مشاطه‌گرانند، یا به قول بسازبفروشان، مهندسان نما، عریان‌تر بگوییم، پااندازِ ساخت و ساز، لعابچیِ بساز و بفروش، که کثافت تولیدی را آسانتر به مشتری بیاندازد. معمارانمان سالهاست که برافروخته‌اند که چرا فرق معمار را که جان و باطن یک فضا را خلق می‌کند با برپاکننده (مهندسان عمران) که تنها منویات معمار را پیاده می‌کند، در این مملکت کسی نمی‌داند. سالهاست معماران معترضند که مهندسان عمران صلاحیت آن را ندارند که حق طراحی داشته باشند و هنوز که هنوز است نتوانسته‌اند به کسی بقبولانند که معماری تنها ساختن و انباشتن مصالح روی هم نیست، معماری جان و باطنی دارد که شناخت و طراحی‌اش سالها مرارت و تعلیم می‌خواهد.

توقع بی‌جاییست که معماران دارند، در جامعهٔ ما کار را که کرد؟ آن که تمام کرد! تنها این محصول است که دیده می‌شود، تنها این لذت بانوی خانه‌ است که توسط کنیز دیده می‌شود و آن کدو از دید پنهان است. به همین دلیل در غیبت آن کدو، وضعیت معماری ما همین است که می‌بینیم. در تمام این سالها همیشه وزرای مسکن و شهرسازی مهندسان عمران بوده‌اند، چون تصور می‌کنیم که ساختن و بنا کردن تنها به‌ آخرین لایه‌اش ختم می‌شود و باطنی در پسش نیست. اما همین معماران خود دچار همین خطا می‌شوند چون از حیطهٔ آشنای کار خودشان خارج می‌شوند.

در ابتدا گفتم، چند وقتی است که به هر سویی که می‌نگرم این بیماری را می‌بینم. مثال مشابه اتفاق معمار و مهندس عمران، حکایت طراح سیستم و کدنویس است. بارها دیده‌ام که یک نکتهٔ مهم فراموش می‌شود، هر طراح سیستم لزوماً برنامه‌نویس نیست و برعکس هر برنامه‌نویسی طراحی سیستم نیست. البته همانطور که یک مهندس عمران می‌تواند درس معماری بخواند و کار معماری مشق کند تا معمار شود، هستند کدنویسانی که مشق طراحی سیستم کرده‌اند و طراح سیستم شده‌اند. اما در هیچ کجای دنیا به اندازه کشورمان ندیدم که این تفاوتها براحتی خلط شود. تصور می‌کنم ما به باطن یک پدیده توجه نمی‌کنیم. تصور می‌کنیم هر پدیده‌ایی خلق‌الساعه است. این خطای مزمن دید، باعث شده است نه نهادهای اجتماعی‌مان را درست براساس نیازهای واقعی بنا نهیم و نه ابزارهای زندگی روزمره‌مان را درست انتخاب و طراحی کنیم.

این موضوع مرا یاد حکایتی می‌اندازد که چند سال پیش شنیدم. ظاهراً در خانهٔ پدربزرگم خدمتکاری با خانواده‌اش زندگی می‌کرد به نام کل درویش. روزی اهل خانه با هیاهوی کل‌درویش مضطرب و نگران به حیاط آمدند، همسرش گریه و زاری و التماس می‌کرد و کل درویش فریاد می‌زد که او را خواهد کشت. پدربزرگم عتابش می‌کند و فریاد می‌زند: «چه خبر است کل‌درویش!»، می‌گوید همسرم به من خیانت کرده است و به این دلیل مستوجب مرگ است. همه که از پاکدامنی همسرش اطمینان داشتند، شماتتش می‌کند که آخر این چه حرف بیهوده‌ایست که میزنی، و کل درویش در پاسخ می‌گوید:«آقا من شصت روز است که حبه جلوگیری می‌خورم، اما امروز فهمیده‌ام که این بار گرفته‌است، اگر بچه از من نیست پس مال دیگریست و او به من خیانت کرده‌است!» پدربزرگم و اهل خانه همگی بلند به او می‌خندند که آخر «کل درویش تو که نباید حبه جلوگیری بخوری، همسرت باید بخورد.» و برافروخته می‌گوید:«چطور؟ من بچه را درست می‌کنم، او باید حبه جلوگیری بخورد!!».

فکر می‌کنم پیش از آنکه حبهٔ جلوگیری به خورد نرینهٔ جامعه‌مان بدهیم باید ببینم کدام قسمت وجودش آبستن بیماری است؛ برای شناخت ظاهر و باطن باید تامل کرد.

باد بی‌نیازی خداوند

2011-01-30T10:58:00.001-05:00

«باد بی‌نیازی خداوند است که می‌وزد، سامان سخن گفتن نیست». گرچه این عبارت را مولانا رکن‌الدین امامزاده در باب حملهٔ مغولان گفته بود، اما به نظر من سخن از سرنوشت محتوم و مقدّر است. آری، این روزها باد بی‌نیازی خداوند در شرق‌میانه وزیدن گرفته است. امروز نظامهای مضحک و مستبد خاورمیانه‌ایی متزلزل شده‌اند و یک پس از دیگری در معرض سقوط هستند. حکومتهای خودکامهٔ خاورمیانه محصول تغییر ظاهر حکومتهای سلطانی به شمایلی شبه‌مدرن هستند. طنز روزگار این است که نام اکثر حزبهای حاکمه چیزی از جنس دموکراسی با خود دارد، حزب ملی دموکرات، یا حزب دموکراتیک قانون اساسی. این همان واردات پدیده‌های غریبه از دنیاهای دیگر است، در فقدان بنیانهای لازم برای وجود و تداوم آنها. اما این خزان دیکتاتورها درسهای زیادی در خود نهفته دارد. مرور آنها خالی از فایده نیست:

فقدان رهبری منسجم در مخالفان:

ظاهراً نقطه‌ٔ شکست دیکتاتورها زمانی است که از استیلای همه جانبهٔ‌ خود اطمینان خاطر پیدا می‌کنند، تمام احزاب را منحل می‌کنند و حزب رستاخیز باز می‌کنند و به نظرشان مرکزیت و محوریت همهٔ جریانهای مخالف را ریشه‌کن کرده‌اند. این پدیده پس از سال ۱۳۵۴ در ایران هم اتفاق افتد، همانطور که در انتخابات چندی پیش مصر. اشتباه دیکتاتورها در آن است که نمی‌دانند، جریانهای منتقد نقش حرارت‌سنج تحولات اجتماعی را بازی‌ می‌کنند و نشانگری هستند که می‌توان با آن خبر از اتفاقات لایه‌های زیرین اجتماعی کسب کرد. شاید به نوعی بتوان گفت اینها سوپاپهای اطمینان و زنگهای خطر حکومت هستند. در نبود آنها تنها انفجار است که آنها را خبر خواهد کرد. اتفاقات مصر نشانی از این واقعیت بود. از طرف دیگر زمانی که هیچ جریان منتقد و در سایه‌ایی وجود نداشته باشد، در خلال بحرانهای اجتماعی امکان چانه‌زنی و مذاکره برای حکومت نیز وجود ندارد. درحال حاضر در مصر حسنی مبارک حتی برای نشستن سر میز مذاکره و امتیاز دادن کسی را باقی نگذاشته است که دارای پایگاه اجتماعی باشد و بتواند خواستهای مردم را رهبری کند. از طرف دیگر عدم وجود رهبری منسجم در میان معترضان باعث تندروی، بی‌منطقی و دربسیاری موارد اوباش‌سالاری می‌شود. و انقلاب تنها به سیلی بنیان‌کن تبدیل می‌شود که تنها نظام فساد موجود را برمی‌چیند اما جایگزینی برای آن ندارد. این اتفاق خود به ظهور مجدد خودکامگی ختم خواهد شد. شاید کم‌کم خودکامگان این نقطهٔ جهان باید بیاموزند که برای بقا و پیشگیری از سقوط ناگهانی باید به جریانهای منتقد نیز مجالی داد.

فریب حاشیه‌نشینان:

تردیدی ندارم که اگر دو هفته پیش حسنی مبارک، با انبوه محافظانش به دیدار محلات حاشیه‌نشین قاهره می‌رفت، فوج فوج مردم به استقبالش می‌رفتند، و از ماشینش بالا می‌رفتند و اگر به خانهٔ پیرزنی بیوه وارد می‌شد، او برایش اشک می‌ریخت و می‌گفت تمام زندگی و فرزندانم فدای تو. همان فرزندانی که احتمالاً الان از دیوار موزهٔ ملی مصر بالا می‌روند تا شاید سهمی از مومیایی فرعونی به چنگ آورند. این فریب حاشیه‌نشینان است، که در پوستین خودکامگان می‌دمد، یعنی چنان می‌نمایند که نیستند. ابتدای سال ۵۷ پس از زلزلهٔ‌ طبس، مردم آواره به پای اعلیحضرت همایونی می‌افتادند و قصد قربان کردن فرزند داشتند، اطمینان دارم، ده ماه بعد تعدادی از ایشان مجسمه‌هایش را پایین می‌کشیدند. آنچه مردمان حاشیه‌نشین را به این قبیل رفتارها وامی‌دارد، باور به صولت سلطانی، و شیفتگی در برابر خداگونگی است. مهم نیست که این فرد کیست و صفاتش چیست، او سایهٔ‌ خداست و اشکشان را درمی‌آورد و تصور می‌کنند که مورد عنایت الهی قرار گرفته‌اند که موهبت این دیدار نصیبشان شده است، حال آنکه به روز گرسنگی و فشار هم ایشان ناموس حاکمان می‌درند. حال اگر مردم بدانند که در حکومتهای مدرن مسند از فرد جداست و مردم ولی‌نعمت دولتند، کمتر این رفتار متناقض از آنان سرنمی‌‌زند. آنچه که می‌تواند این فریب را کمرنگ کند، گستردگی طبقهٔ‌ متوسط است که خواسته دارد، دغدغه دارد و چیزهایی برای از دست دادن نیز دارد. آنها به راحتی تن به کرنش نمی‌دهند بلکه گاه غرولند هم می‌کنند. غرولندی که اطمینان حاکمان را سست می‌کند. اگر اتفاقات در تونس آرامتر از مصر رخ می‌دهد بیشتر به واسطهٔ حضور قدرتمندتر این طبقه است، هرچند که آنچنان که باید توانمند نیست.

جدایی مسند و فرد

پیش‌شرط هر حکومت دموکراتیک جدایی مسند از فرد در دولت است. تا زمانی در سرزمینی این باور غایب باشد که فرد از مسندی که در اختیار می‌گیرد مستقل است و تنها تا زمانی که در آن مسند است دارای اختیارات است، و پس از آن تنها فردی است در میان افراد، امکان ظهور حکومتی دموکراتیک وجود ندارد. اگر مسندی موجود باشد که مادام‌العمر یا موروثی باشد، و امکان مداخله در امور اجرایی کشور را داشته باشد؛ تنها ثمرهٔ آن فساد است و دیگر هیچ!

اینجا هیچ خبری نیست!‏

2011-01-20T16:47:00.001-05:00

چند بار این جمله را شنیده‌اید؟ «نه بابا! توی آمریکا هم هیچ خبری نیست»، فکر کنم همه تجربهٔ شنیدن یا گفتن این جمله را داشته‌ایم. خودم چندین بار به دیگران این جمله را گفته‌ام. چند وقتی است که به صرافت افتاده‌ام که چرا این جمله این قدر فراگیر است. دو توضیح برای این پدیده به ذهنم رسیده است:

اول:

پیشتر در پستهای قبلی به آن اشاره کرده بودم نوع رویکرد در مواجههٔ‌ ایرانیان با دنیای غرب بیشتر غلبه دارد، یا به شدت شیفتهٔ‌ آن می‌شویم یا به شکل غیر معقولی به ضدیت با آن می‌پردازیم. رفتار متعادل و واقع‌بینانه کمتر دیده می‌شود. به نظرم ما ایرانیها دنیای غرب را از پشت عینک معوجی می‌بینیم که تصویر آن را چون شمایل انعکاس یافتهٔ انسان در سماور باز می‌نماید، یعنی تناسبات واقعی ندارد. آنهایی که در ایرانند تصور می‌کنند که در این سوی عالم سنگفرش خیابانها از طلاست و آدمیان لنگ به دیوارزده مقرری هنگفت می‌گیرند. زمانی که به خارج از ایران می‌آیند، فشار مهاجرت و رویارویی با واقعیت آن سراب را می‌شکند و می‌بینند خبری از جنس آن اخبار رویایی در اینجا نیست و پس بانگ برمی‌آورند: «یا ایهاالناس! اینجا هیچ خبری نیست».

دوم:

خبر چیست؟ وقتی با کسی روبرو می‌شویم و از او می‌پرسیم «تازه چه خبر؟»، مرادمان چیست؟ اینکه بگوید، «امروز طبق عادت هر روز ساعت هفت از خواب بلند شدم، حمام رفتم، صبحانه خوردم، سرکار رفتم، مثل هر روز فلان کار اداری یا دانشگاهی را پیگیری کردم ....» یا نه، منتظریم چیزی بگوید که خارج از روال معمولی است که ما می‌دانیم، از این جنس: «فلانی را می‌شناختی؟ به رحمت خدا رفت».

مشهور است که در کلاسهای آموزش خبرنگاری می‌گویند، اینکه «گرگی مردی را گاز گرفت» خبر نیست، این اقتضای طبیعت گرگ است، خبر این است که «مردی گرگی را گاز گرفت». فکر می‌کنم از این زاویهٔ واقعاً اینجا (آمریکا) هیچ خبری نیست! نه اینکه هیچ خبری نیست بلکه در مقام قیاس با کشور ما می‌توان گفت تفاوت آماری آن چنان است که اینجا تقریبا هیچ خبری نیست! اینجا صبح از خواب بیدار نمی‌شوی و نمی‌ببینی که وزارت خزانه‌داری پشت و رو شده است، یا دیشب با یک حرکت ملوکانه ۱۲ وزیر چپ و رو شده‌اند،. یا آنکه ناگهان کسی با خشتک وارونه روی سرش وسط سازمان ملل دارد حرکات آکروباتیک از خودش درمیاورد. نه اینجا آنچنان خبرهایی از جنس خرق عادت نیست. این معجزات تنها از چون مایی ساخته‌است.

خبر از این دست، یعنی تغییر ناگهانی در یک روال جاافتاده. اینجا روالها حاصل انباشت صدها سالهٔ تجربهٔ مردمان است و به آسانی به دست نیامده است که به بهای ناچیز از دست برود. اگر قرار باشد روالی تغییر کند، آنقدر بالا و پایین می‌شود و بحث و گفتگو می‌شود که دیگر، موضوع آن از این دست خبرها نیست، جزئی از زندگی روزمره است و به همین دلیل با آرامی تغییر می‌کند و عادتی دریده نمی‌شود و خبری برنمی‌سازد.

آری برادر! اگر حال ما را جویایی، اینجا هیچ خبری نیست! نه خشتک وارونه‌ای برسر و نه غضب ملوکانه‌ای بر زیر.

چگونه فیس‌بوک در انتخابات ایران نقش بازی کرد؟

2010-09-29T23:52:00.002-04:00

این مطلب را در اواخر تیرماه ۱۳۸۸ به درخواست دوستی نوشتم. اطلاعات و آمارها و نظرها متعلق به آن زمان است و امروز بسیار تغییر کرده‌است. بسیاری از مطالب فنی ساده‌سازی شده‌است وشاید به نظر اهل فن پیش پاافتاده به نظر برسد. اما قسمتهایی از آن هنوز قابل خواندن است. بعدها به دلیل دغدغه‌ای که داشتم تحقیق مفصلی در باب نقش شبکه‌های اجتماعی در افزایش آگاهی سیاسی انجام دادم که همچنان منتشر نشده باقی‌مانده است. اما امروز به دلیل دیدن یک فیلم ساده‌لوحانه از تلویزیون ایران در مورد هیولای فیس‌بوک تصمیم گرفتم این نوشتهٔ قدیمی را منتشر کنم.

چگونه فیس‌بوک در انتخابات ایران نقش بازی کرد؟

مقدمه

نام شبکهٔ اجتماعی فیس‌بوک در جریان انتخابات ایران و بعد از آن بیش از پیش بر سر زبانها افتاد. در این مختصر می‌خواهم گزارشی در باب فیس‌بوک و نقش آن در انتخابات ایران ارائه کنم.

فیس‌بوک چیست؟ برای پاسخ به این پرسش باید ابتدا نگاهی به تاریخچهٔ وب و آنچه به آن «وب۲» گفته می‌شود، بیاندازیم. از ابتدای دههٔ ۹۰ میلادی با گسترش شبکهٔ وب و پروتکل ارتباطی «http» کم‌کم پدیدهٔ اینترنت و وب فراگیر شد. امکانی که در آن کاربران با حضور در این دنیای مجازی خدماتی را دریافت می‌کردند. خدماتی نظیر، سرویس نامه‌های الکترونیک (ایمیل)، مدارک ابرمتنی (هایپر تکست، که شامل محتوای متنی، تصاویر، و اقلام چندرسانه‌ای و پیوند به سایر صفحات بود)، همچنین امکان بارگیری (دانلود) برنامه‌های گوناگون، امکان استفاده از کتابخانه‌ها و مجلات دیجیتال و نهایتاً در اواخر دههٔ ۹۰ میلادی شاهد ظهور پدیدهٔ تجارت الکترونیک بودیم. نکتهٔ مهم در این دوران این بود که همواره سرویس‌دهنده‌‌ای در آنسوی خط وجود داشته و کاربران سرویسهایی را دریافت می‌کردند، از طرفی میان حجم انبوه اطلاعات چندان تمایزی برای موتورهای جستجو نداشت، شاید بتوان گفت که وب در این زمان کندذهن بود، برای مثال برای وب بین «کرد» به عنوان یک فعل کمکی و «کرد» به عنوان نام قومی از اقوام ایرانی تفاوتی وجود نداشت. از طرفی اطلاعات به صورت جزایری منفصل از هم در نقاط مختلف پراکنده بودند. در اواخر دههٔ نود میلادی «تیم برنرزلی» -کسی که او را به دلیل اختراع پروتکل ارتباطی http پدر وب می‌نامند- در مقاله‌ای آینده‌ای را برای وب تصویر کرد و آن را «وب معنایی»(Semantic Web) نامید. به قول او در وضعیت پیشینِ وب، ما فکر می‌کردیم این مدارک‌اند (Documents) که مهم هستند، اما حال می‌دانیم که این چیزها (Things) که مدارک راجع به آنها هستند برای ما مهمند.با این رویکرد معنا در وب اهمیت پیدا می‌کرد و اتفاقات خارق‌العاده‌ای رخ می‌داد. البته برنرزلی فهرست بلند بالایی از الزمات و مقدمات برشمرده بود و آنها را در نموداری لایه لایه نشان داده بود که به کیک وب معنایی (Semantic Web Cake) مشهور شد. کسانی که خاطرهٔ شکست پروژه‌های هوش مصنوعی در دهه‌های قبل را به خاطر داشتند، به این چشم‌انداز بدبین بودند و آن را شبیه به رویاهایی می‌دیدند که متخصصان هوش مصنوعی وعدهٔ تحقق آن را داده بودند و هرگز محقق نشده بود. در این فضا در حالی که متخصصان سالها زمان برای تحقق کامل چشم‌انداز وب معنایی می‌دیدند، کم کم فضایی متفاوت در وب بوجود آمد و در سال ۱۹۹۹ «دارسی دی‌نوچی» اولین بار از ظهور وب۲ سخن گفت، اما زمانی این واژه بسیار معروف شد که ناشر معروف کتابهای فنی «تیم اوریلی» در کنفرانس وب۲ این پدیده را به شهرت رساند. چه ویژگیهایی بود که این مرحله را متمایز می‌کرد؟ در وب۲ کاربران از وب تنها برای بازیابی اطلاعات استفاده نمی‌کنند، دیگر وب صحنه‌ای نیست که کاربران تماشاگران باشند، بلکه این بار این خود کاربران‌اند که صحنه‌گردانان اصلی هستند. آنان خود محتوا را تولید می‌کنند و ارتباطات را شکل می‌دهند. ویژگیهای عمدهٔ وب۲ را می‌توان چنین برشمرد: تسهیل ارتباطات، تعامل، به اشتراک گذاشتن اطلاعات، همکاری در تولید محتوا و از همه مهمتر طراحی کاربر محور. مصداق این موارد را در سایتهای شبکه‌های اجتماعی (نظیر فیس‌بوک، اورکات و تویتر)، سایتهای به اشتراک‌گذاری ویدیو (نظیر یوتیوب)، ویکیها (نظیر ویکی‌پدیا)، و ساختارهای برچسب‌گذاری و رده‌بندی اطلاعات توسط کاربران (که به آن Folksonomy در مقابل Taxonomy گفته می‌شود) می‌توان دید. کوتاه سخن این که در وب۲ این کاربران هستند که محتوا را تولید می‌کنند، روزنامه‌نگار می‌شوند و بلافاصله مطالبشان را منتشر می‌کنند (مانند وبلاگها)، یا دانش بشری را با اجماعِ جمع ضبط و به‌روز می‌کنند (مانند ویکی‌پدیا). در کنار این موارد، شبکه‌های اجتماعی امکان ارتباطات انسانی در وب را فراهم می‌کنند،‌ این امکان وجود دارد که در شبکه مجازی فارق از محدودیتهای فیزیکی با دوستان گپ زد، از احوال هم باخبر شد و آخرین موضوعات جالب را به اطلاع هم رساند. اما شبکه‌های اجتماعی چگونه شکل گرفتند و به این سرعت توسعه یافتند؟

شبکه‌های اجتماعی

امروز خیلی از افراد بدبین به آیندهٔ وب معنایی کم‌کم متقاعد شده‌اند که این نسل جدید در حال ظهور است و وب۲ مقدمه‌ای است برای ظهور وب معنایی که عده‌ای آن را وب۳ می‌نامند. اتفاقاً شبکه‌های اجتماعی از قرادادی (پروتکل) بهره بردند که جزو قرادادهای وب معنایی محسوب می‌شد. پروتکلFOAF، یا دوستِ دوستی (Friend Of A Friend)، این قرارداد امکان بوجود آوردن گرافهایی از ارتباط انسانی را فراهم می‌کند و چون یکی از استانداردهای کنسرسیوم جهانی وب است، سیستم‌های متفاوت می‌توانند از این قرارداد بهره ببرند و با یکدیگر تعامل کنند.

مشهورترین شبکه‌های اجتماعی در جهان مای‌اسپیس (My Space)، فیس‌بوک(Facebook)، فرندزتر(Friendster)، لینکداین (LinkedIn) و اورکات (Orkut) هستند. اوج محبوبیت شبکه‌های اجتماعی از سالهای ابتدایی قرن حاضر شروع شد. در ایران ابتدا سایت اورکات در سال ۲۰۰۴ به شدت محبوب شد و در دورهٔ کوتاهی کاربران ایرانی به زمره کاربران فعال اورکات پیوستند، که یکی از بزرگترین اجتماعات را در اورکات داشتند، و این موضوع توجه جهانیان را به خود جلب کرد. پیش از این نیز ایرانیها به عنوان یکی از وبلاگنویس‌ترین ملل شناخته شده بودند. اما ظرف مدت کوتاهی با تحریک برخی نمایندگان مجلس اورکات فیلتر شد و پس از آنکه خود سایت اورکات هم دسترسی آی‌پی‌های (IP) ناشناس را محدود کرد، استفاده از آن در ایران به شدت کاهش یافت،‌ اما شبکه‌های اجتماعی، دیگر در ایران محبوب شده بودند و کاربران ایرانی به دنبال سایتهای دیگری بودند. در این زمان مای‌اسپیس و فیس‌بوک در دنیا محبوب شدند و جامعهٔ کاربرانشان به سرعت گسترش می‌یافت. امروز می‌توان دلیل محبوبیت فیس‌بوک را در خلاقیت مدیرانش در فهم جوهرهٔ وب۲ دانست. چند مسأله در شبکه‌های اجتماعی قابل تأمل است، هویت، حریم و فضای خصوصی، و نهایتاً آزادی عمل و خلاقیت. مقولهٔ هویت در فضای مجازی بحث مفصل و پیچیده‌ای است که در این مختصر نمی‌گنجد، اما با بررسی دو ویژگی دیگر می‌توان به رمز موفقیت فیس‌بوک پی‌برد. یکی از نقاط ضعف اورکات این بود که تمام کاربران اینترنت می‌توانستند اطلاعات افراد عضو را ببینند، در حقیقت چیزی به اسم حریم خصوصی وجود نداشت، این یکی از عواملی بود که باعث شد بسیاری از کاربران از اورکات روی بگردانند. فیس‌بوک با تعریف سطوح مختلف دسترسی این نقیصه را برطرف کرد. یعنی تنها دوستان ببینند،‌ یا دوستانِ‌ دوستان هم ببینند و دست آخر هم دسترسی عمومی. اما مهم‌ترین عامل موفقیت فیس‌بوک فهم درست از جوهرهٔ وب۲ و توسعهٔ‌ خلاقیت و آزادی عمل کاربران بود. فیس‌بوک نه تنها شرایط تعامل کاربران را فراهم می‌کند، بلکه بستر نرم‌افزاری فراهم کرده‌است که کاربران بتوانند خود نرم‌افزارهای جدیدی بنویسند و به فیس‌بوک اضافه کنند، کاربران می‌تواند ابزارهای چون تقویم، صفحات بحث، نقشه‌های جغرافیایی، اعتراض‌نامه و بسیاری چیزها را بسته به خلاقیت خود ابداع کنند و دیگران را به استفاده و مشارکت در آن دعوت کنند. یکی از محبوب‌ترین این کارها امکان طراحی آزمونها و نظرسنجی‌های مختلف است. این قابلیت باعث شد در انتخابات ایران انواع نظرسنجی‌های و آزمونهای بدیع طراحی شود و نتایج جالبی هم از آنها استخراج شد. با این مختصات فیس‌بوک توانست کاربرانش را به طراحان اصلی روابط و تعاملات تبدیل کند و به سرعت در جهان محبوب شد. مطابق آخرین آمارها در اروپا قریب به ده درصد وقت کاربران صرف بازدید از شبکه‌های اجتماعی به ویژه فیس‌بوک می‌شود. شبکه‌های اجتماعی امکان تعامل، دید و بازدید، کسب اطلاع و ارتباط با دوستان و نزدیکان را بدون محدودیتهای جغرافیایی مهیا می‌کنند و این رمز همه‌گیر شدن آنهاست.

تاریخچهٔ مختصری از فیس‌بوک

فیس‌بوک توسط مارک زوکربرگ دانشجوی دانشگاه هاروارد براساس ایدهٔ کاتالوگ دوره‌ٔ دبیرستان در سال ۲۰۰۴ در دانشگاه هاروارد راه‌اندازی شد. در ابتدا این شبکه فقط برای استفادهٔ دانشجویان دانشگاه‌ها بود در سال ۲۰۰۶ امکان عضویت همه افراد بالای ۱۳ سال را فراهم کرد. در حال حاضر فیس‌بوک بیش از ۲۵۰ میلیون کاربر فعال در سرتاسر جهان دارد و ارزش این شرکت حدود ۵ میلیارد دلار تخمین زده می‌شود.

فیس‌بوک در ایران

پس از آنکه دولت در ایران بنای مخالفت با شبکه‌های اجتماعی را گذاشت تمامی شبکه‌های اجتماعی مشهور یکی پس از دیگری در ایران مسدود شدند. به محض آنکه شبکه‌ای محبوب میشد بلافاصله در لیست سیاه فیلترینگ قرار می‌گرفت. اما اتفاق عجیب در زمستان ۱۳۸۷ رخ داد. در زمستان ۱۳۸۷ فیس‌بوک و سایت یوتیوب در ایران رفع فیلتر شدند. این رفتار عجیب کاربران را به تأمل واداشت، برخی بر این باور بودند که دولت قصد دارد با استفاده از امکانات فراوان خود جریانی در فضای مجازی راه بیاندازد و از آن برای انتخابات بهره‌برداری کند. از طرفی برخی بر این باور بودند که این تمهیدی است امنیتی برای شناسایی شبکه ارتباطی افراد. اگر شبکهٔ ارتباطات یک فرد را ترسیم کنیم به گرافی میرسیم که نزدیکترین راسهای گراف ارتباطات بلافصل هستند و از تجمع و اشتراک گرافهای افراد مختلف می‌توان حلقه‌های ارتباطی افراد فعال را شناسایی کرد. طرافداران نظریهٔ دوم فکر می‌کردند که برنامه‌ریزان دولت بر این باورند که با استفاده از ارتباطات شناسایی شده می‌توان افراد اثرگذار در فرایند انتخابات را زیر نظر گرفت. برخی نیز این حرکت دولت را حرکتی مقطعی برای جلب نظر جوانان ارزیابی کردند.

در کنفرانس وب۲ در سال ۲۰۰۸، انتخابات آمریکا را آغاز دوره‌ای نوین در مبارزات انتخاباتی نام نهادند، انتخاباتی که به خوبی از امکانات وب۲ بهره برد. به دلیل آنکه جوانان آمریکایی بیشتر به سمت کاندیدای طرفدار تغییر-باراک اوباما- متمایل بودند، حمایت خودجوش و وسیعی در وب از طرف کاربران صورت گرفت که دیگر رقیب نتوانست به هیچ وجه با آن برابری کند. اما آنچه انتخابات در ایران و آمریکا را از هم متمایز می‌کرد، تفاوت سطح آزادی کاربران در دسترس به اطلاعات بود. در انتخابات آمریکا مطبوعات به محاق کشانده نشده‌بودند و تلویزیون در انحصار یکی از کاندیداها نبود. به همین دلیل ایران اولین انتخابات متفاوت هزارهٔ نو را رقم زد، انتخاباتی که نشان داد ما واقعاً وارد عصری متفاوت شده‌ایم، عصری که در آن نمی‌توان جامعه را در فضای قرنطیه نگاه داشت و با ایجاد اختلال در گردش اطلاعات مانع از آگاهی و همبستگی مردم شد. در آیندهٔ نزدیک محققان نشان خواهند داد که فضای اینترنت و وب۲ چه تحول عظیمی را در ایران رقم زد. فضای مجازی‌ای که برای دوره‌ای محدود به ایرانیان نشان داد که چگونه می‌توان با ارتباط و گسترش سطح آگاهی عمومی مردم، زمینهٔ رشد و ترقی اجتماعی را فراهم کرد. با توجه به محدودیت سایر رسانه‌ها در ایران پیش از انتخابات گونه‌ای نو از رسانه شکل گرفت. رسانهٔ مردمی، شعار دلنشین میرحسین موسوی،‌ هر ایرانی یک ستاد، به واقعیت پیوست و در حالیکه سایر نامزدهای سعی در استفاده از رسانه‌های متعارف داشتند که با مدیریت متمرکز اداره می‌شدند، حامیان میرحسین موسوی بودند که رسانهٔ او را شکل می‌دادند،‌ آنها خود روزنامه‌های الکترونیکی منتشر می‌کردند، فیلم می‌ساختند، موسیقی تولید می‌کردند و با خلاقیت خود به سرعت به اتفاقات واکنش نشان می‌دادند، تنها چند دقیقه کافی بود که خبری در سرتاسر اینترنت منتشر شود. این رفتار جدید ارتباطی جامعهٔ ایران در این زمان شبیه به عملکرد شبکهٔ دفاعی بدن انسان است، یعنی خبر از طریق هر گلبول سفید به شبکهٔ گلبولهای مجاور منتقل می‌شود. در ایران نیز شبکه‌ای شکل گرفت که ایرانیان دریافتند با حفظ ارتباط تنگاتنگ با یکدیگر و دست در دست هم داشتن می‌توانند در کوران وقایع و اخبار قرار گیرند.

همان‌طور که پیشتر اشاره شد، در انتخابات آمریکا نامزدها از سایتهای اجتماعی فیس‌بوک و سرویس تویتر استفاده می‌کردند، این صفحات به کاربران امکان می‌داد تا از آخرین اتفاقات باخبر باشند، مثلاً بدانند که در حال حاضر نامزد مورد نظرشان در کجا مشغول سخنرانی است، یا نکات مهم سخنرانیش چیست. این استفادهٔ متعارف از فیس‌بوک در آمریکا بود. در جهان محبوبیت فیس‌بوک موجب شده‌است که شرکتها، دانشگاهها، افراد مشهور، پروژههای تحقیقاتی و حتی موسسات دولتی هم برای خودشان صفحه‌ای در فیس‌بوک ایجاد کنند. اما در انتخابات ایران فیس‌بوک نقش متفاوتی بازی کرد. با توجه به نکاتی که پیشتر به آن اشاره شد، با در نظر گرفتن محدودیتهای اطلاعاتی در ایران، فیس‌بوک در دل همان مدل ارتباط گلبولی بیشتر نقش شبکهٔ اطلاع‌رسانی را بازی ‌کرد تا یک شبکهٔ‌ اجتماعی. منظور از این نکته این است که ایرانیان برای اینکه یکدیگر را مطلع کنند خبرها را در فیس‌بوک دست به دست می‌چرخاندند. یعنی هر کس هر اطلاعی داشت آن را به اطلاع دوستانش می‌رساند و این دوستان هم به نوبهٔ خود آن را به اطلاع دوستان خود می‌رساندند. به این شکل در ظرف چند دقیقه اخبار منتشر می‌شد. در واقع فیس‌بوک برای این مدل رفتار اطلاعاتی طراحی نشده‌بود، فیس‌بوک شبکه‌ای بود برای در ارتباط بودن با دوستان و مطلع بودن از وضع هم، اما در ایران به شکلی تغییر رفتار داد، مانند این بودکه هرکس خبری را درگوش بغل دستی خود نجوا کند و او نیز این کار را تکرار کند و در مدتی کوتاه همهٔ‌ شهر خبردار شوند. استفادهٔ‌ بسیار زیاد کاربران ایرانی موجب شد که انتخابات ایران برای گردانندگان فیس‌بوک هم اهمیت فراوانی پیدا کند. این در حالی بود که پیش از انتخابات ایران با رفع فیلتر فیس‌بوک و روی‌آوردن کاربران ایرانی به این سایت، بعد مدت زمان کوتاهی گردانندگان فیس‌بوک تصمیم گرفتند که شرایط جدیدی برای استفاده از آن وضع کنند، و این شرایط را به رای کاربران گذاشتند، در یکی از بندها آمده بود که کاربرانی که کشورشان از طرف ایالات متحده تحریم شده‌است حق استفاده از فیس‌بوک را ندارند، البته در زمان کوتاهی به پایان فرصت رأی‌گیری، ایرانیان متوجه این بند جدید شدند و سعی کردند با اطلاع‌رسانی مانع از تصویب این شرایط جدید شوند، گرچه فعالیت آنها مفید بود و به سرعت بر روند رأی‌گیری تأثیر گذاشت اما کمی دیر شده‌بود و شرایط جدید به تصویب رسید. پس از اهمیت یافتن فیس‌بوک در ایران و مشاهدهٔ میزان استفادهٔ کاربران ایرانی از این سایت گردانندگان فیس‌بوک نیز مجاب شدند که به هیچ وجه صلاح نیست که کاربران ایرانی را از این امکان محروم کنند، خصوصاً این اتفاق می‌توانست بر محبوبیت بین‌المللی این سایت تأثیر بگذارد. کار تا جایی پیش رفت که در روز برگزاری انتخابات در ایران، انتخابات به عنوان یک واقعهٔ مهم در فیس‌بوک به کاربران یادآوری شد و همچنین به ایرانیان یادآوری می‌شد که آیا رأی داده‌اند. نکته‌ای که در گرماگرم انتخابات به معرفی بیشتر فیس‌بوک کمک کرد، فیلتر شدن مجدد فیس‌بوک بود. دولت ایران پس از آنکه با مشاهدهٔ فعالیت گستردهٔ کاربران به میزان کارآمدی این شبکه در اطلاع‌رسانی وقوف یافت، فیس‌بوک را فیلتر کرد، این اقدام با واکنش گستردهٔ مردم و رسانه‌ها، خصوصاً در سطح بین‌المللی، روبرو شد. این اقدام نسنجیده باعث شد ظرف مدت کوتاهی ایرانیان انواع روشهای عبور از فیلتر را ابداع کنند، و توجه عدهٔ بیشتری به فیس‌بوک جلب شود، حتی افراد مسن‌تر که با کامپیوتر و اینترنت میانه‌ای نداشتند از طریق جوانترها پیگیر اخبار این سایت شدند. در این میان دولت که پیش از انتخابات قصد داشت چهره‌ای مهربان از خود نشان دهد در برابر فشارها تسلیم شد، و به قول شعار معروفِ آن روزها، «فیس‌بوک را خدا آزاد کرد»، پس از رفع فیلتر، این شبکهٔ اجتماعی بیش از پیش مورد توجه واقع شد و کاربران که به اهمیت و نقش اطلاع‌رسانی آن وقوف پیدا کرده بودند بیش از پیش فعال شدند. البته این آزادی دیری نپایید و بلافاصله بعد از انتخابات در خفقان اطلاعاتی کشور فیس‌بوک برای بار سوم فیلتر شد و با کاهش پهنای باند اینترنت سراسر کشور استفاده از این سایت به شدت مشکل شد.

رفتار ایرانیان در فیس‌بوک از چند نقطه نظر جالب بود، در این فضا جامعهٔ‌ ایرانی، به ویژه نسل جوان، توانست طعم جریان آزاد اطلاعات و تأثیر آن بر رشد آگاهی اجتماعی و سیاسی را درک کند. در این فضا با توجه به بداخلاقی‌هایی که از طرف دولت باب شده بود، کاربران سعی کردند دقیقاً برخلاف آن رفتار کنند و نشان دهند که رفتار مبتنی بر اخلاق در فضای آزاد هم ممکن است. با توجه با آنکه یکی از خصوصیات دولت نهم اتهام‌زنی بی‌اساس به دیگران و همچنین دادن آمارهای غیرمستند بود،‌ در این فضا کاربران به شدت پرهیز داشتند که بدون دلیل و مدرک خبر یا مطلبی را منتشر کنند. هر کس خبری را منتشر می‌کرد بلافاصله دیگران از او منبع و مدرک طلب می‌کردند، و این شیوه باعث شده بود که همه سعی کنند که اخبار مستند منتشر کنند یا حداقل ذکر کنند که به نقل از کدام منبع این خبر را منتشر می‌کنند.

ویژگی دیگر رعایت ادب و متانت بود، کاربران حامی موج سبز سعی می‌کردند که تمام واقعیتها بیان کنند اما از حدود ادب خارج نشوند، آنها می‌خواستند که با این شیوه تمایز خود از رقیب بی‌اخلاق را به نمایش بگذارند و بگویند، آزادی در بی‌بیان هرگز معادل دریدگی و بی‌حیایی نیست، اگر کسی از حدود ادب خارج می‌شد بلافاصله دیگران به او تذکر می‌دادند که ما از روشهای رقیب استفاده نمی‌کنیم، ادب ما تمایز ماست و این شیوه‌ها ضد تبلیغ به حساب می‌آید. شیوه‌ای که در مناظرهای تلویزیونی و رویارویی ادب و بی‌ادبی نیز خود را نشان داد.

از دیگر ویژگی‌هایی که باید به آن اشاره کرد همان رفتار گلبولی در اطلاع‌رسانی بود. در فیس‌بوک می‌توان یادداشت نوشت، عکس و فیلم قرار داد، همچنین به دیگر سایتها و اخبار پیوند داد، یا برنامه‌ها و نظرسنجی‌هایی طراحی کرد و آن را با دیگران به اشتراک گذاشت. اخبار موثق و یادداشتهای نابِ کاربران، بلافاصله از طریق مکانیسم توصیه توسط دیگران محبوب می‌شد و در صدر پیوندهای محبوب قرار می‌گرفت. کاربرانی هم که عضو فیس‌بوک نبودند از طریق ایمیل در جریان گزیدهٔ اخبار قرار می‌گرفتند.

ویژگی دیگر فیس‌بوک از میان برداشتن مرزهای جغرافیایی برای ایرانیان جهان بود. در ماههای پیش از انتخابات در این فضای مجازی همه ایرانیان توانستند در آیینه‌ای تمام‌نما خود را در کنار هم ببینند، فارغ از مکان جغرافیاییشان و ببینند که چگونه دل هر ایرانی برای سعادت و سربلندی ایران می‌تپد. و در یک کلام ایرانیان توانستند در فضای مجازی طعم با هم بودن را بچشند، کلیپهای ویدیویی که توسط ایرانیان سراسر جهان تهیه می‌شد و نشان می‌داد که چگونه هر کس در هر کجا و با هر سلیقه‌ای که هست با تمام وجود برای نجات کشورش تلاش می‌کند، صحنه‌هایی به‌یادماندنی‌ را ثبت کرد که بارها چشمان ایرانیان را پر از اشک کرد. این وحدت و همدلی، اکسیری که سالها از جامعهٔ ایرانی رخ بربسته بود، چنان شوری در این کاربران ایرانی به پا کرده بود که دیگر به آسانی نمی‌شد آنان را از مقصودشان منصرف کرد.

خصوصیت دیگر، سرعت عجیب شبکهٔ عصبی اجتماعی شکل گرفته بود. در ظرف چند دقیقه این جامعه کاربران نسبت به یک رویداد واکنش نشان می‌داد و به سرعت اخبار را تصحیح و دقیق می‌کرد، یا ظنزی ساخته می‌شد یا مدرکی مستدل در رد ادعایی کذب منتشر می‌شد.

هویت همیشه یکی از مجادله برانگیزترین بحثها در فضای مجازی بوده‌است، اما در فیس‌بوک کاربران با نامهای حقیقی خود حاضر می‌شدند تا بتوانند اخبار موثق منتشر و دریافت کنند. و در اندک زمانی موج سبز فرارسید، بلافاصله ابزارهایی وبی ساخته شد که کاربران می‌توانستند تصاویر خود را سبز کنند و ظرف مدت کوتاهی تقریباً می‌توان گفت تمام فضای فیس‌بوک سبز شد، به شکلی که برخی کاربرانی غیر ایرانی نیز برای اعلام همبستگی با ایرانیان تصاویر خود را سبز کردند.

فیس‌بوک در این زمان در حقیقت به مانند یک موتور جستجوی انسانی و هوشمند عمل می‌کرد، با استفاده از قوهٔ داوری انسانها مطالب موثق و مهم‌تر پالایش می‌شد و در صدر اخبار و در دسترس دیگران قرار می‌گرفت. از طرفی حجم تولید محتوا و مطلب حیرت‌آور بود، تعداد بی‌شماری کلیپ ویدیوی و موسیقی، عکسهای فوق‌العاده تأثیرگذار و مطالب انتقادی بی‌شمار که بر سر هر کدام بحث و مجادله‌های مفصل صورت می‌گرفت روزانه تولید می‌شد. بسیاری از کاربران با همت خود اطلاعات ارزشمندی چون موقعیت حوزه‌های رأی‌گیری در خارج از کشور را روی گوگل مپ پیاده‌سازی کردند تا ایرانیان برای یافتن شعبه رأی‌گیری سردرگم نشوند. اهمیت مطلب زمانی مشخص می‌شود که بدانیم متوسط سرعت اینترنت در ایران یک پانصدم کشوری مانند فرانسه است با هزینهٔ برابر.

بر خلاف آمریکا که نامزدها صفحهٔ رسمی در فیس‌بوک داشتند در ایران هیچکدام از نامزدها یا ستادهایشان صفحهٔ رسمی و مورد تأیید در فیس‌بوک نداشتند، اما برخی حامیان صفحه‌ای برای میرحسین موسوی درست کردند که هنوز فعال است. در این صفحه سعی می‌شد آخرین اخبار مهندس موسوی به اطلاع کاربران برسد و در زمان کوتاهی افراد بسیار زیادی این صفحه را به جمع دوستان خود افزودند. شیوهٔ بیان اخبار و متانت اداره‌کنندگان این صفحه به شکلی بود که بسیار از رسانه‌های خارجی باور کرده‌بودند این صفحه رسمی است و از این صفحه خبر نقل می‌کردند.

بعد از انتخابات

البته نقش‌آفرینی فیس‌بوک به پیش از انتخابات محدود نشد. پس از انتخابات نیز فیس‌بوک شاهد رویدادهای دیگری بود. پس از اعلام نتایج انتخابات در شبی که همهٔ ملت بیدار بود بلافاصله تحلیلها و افشاگریها آغاز شد. کافی بود که خطایی کوچک رخ داده باشد تا بلافاصله کوس رسوایی آن بلند شود. تحلیل‌گرانِ آمار، بی‌نظمی‌های آماری و عددسازی‌ها را به بهترین وجه شناسایی و منتشر می‌کردند. در کنار همهٔ‌ اینها نمی‌توان فضای بانشاط پیش از انتخابات را با فضای افسردهٔ پس از آن مقایسه کرد، اولین واکنش کاربران تغییر تصاویرشان به تصویر سبز رنگ «رای من کجاست» بود، پس از آن با افزوده شدن قطره‌ای خون به گوشه تصویر یا تصویر نیم سبز و نیم سیاه به نشان داغدار بودن ملت ایران، تصاویر تغییر کرد. اندک اندک از ترس شناسایی و همچنین اعتراض به فضای امنیتی، کاربران نام خود را تغییر دادند و اکثراً فامیلشان را به «ایرانی» یا «خس و خاشاک» تغییر دادند،‌ پس از قتل دردناک «ندا آقا سلطان» تعداد بسیار زیادی از کاربران نام خود را به «ندای ایران» یا «ندا ایرانی» تغییر دادند و این خود خبر از هویت یکپارچه‌ای می‌‌داد که دیگر به سادگی قابل سلب کردن نبود، حال جامعهٔ ایرانی احساس می‌کرد یک پیکرهٔ واحد شده است.

با توجه به فیلتر شدن فیس‌بوک و کاهش پهنای باند اینترنت ایران، همراه با اعمال فشار بر کاربران فعال، کم‌کم کاربرانی که در داخل ایران ساکن بودند، حضورشان در فیس‌بوک کمرنگ‌تر شد و برای رعایت مسایل امنیتی به استفاده از پست الکترونیک (ایمیل) روی آورده‌اند. در حال حاضر اخبار و اطلاعات از طریق ایمیل به سرعت منتشر می‌شود. کنترل کردن ایمیلها به شدت سخت است، و کاربران در همین مدت کوتاه نکات امنیتی مهمی را آموخته‌اند و سعی می‌کنند با رعایت این نکات سنجیده عمل کنند. دولت ایران برای آنکه امکان کنترل ترافیک اینترنتی را داشته باشد، پروتکل رمزنگاری اینترنتی https را به شدت محدود کرده‌است و این باعث شده‌است کاربرانی که برای رعایت نکات امنیتی از این پروتکل برای ایمیلشان استفاده می‌کنند با محدودیتهایی مواجه باشند. اما همیشه خلاقیت یک ملت از محدودیت‌هایی که یک اقلیت اعمال می‌کند، یک گام جلوتر است.

نقش فیس‌بوک در فضای انتخاباتی ایران نشان داد که جریان آزاد اطلاعات تا چه حد می‌تواند موجب افزایش سطح آگاهی عمومی و نظارت بر امور باشد، از طرفی تجربهٔ همدلی و وحدت در میان ایرانیان چنان در دل ایشان نقش بسته است که باید پذیرفت ایران پس از انتخابات با ایران پیش از انتخابات متفاوت است. تجربهٔ‌ آزاد شبکه‌های اجتماعی که نوعی تجربهٔ آزادی‌های مدنی در فضای مجازی بود تمرین خوبی بود برای جامعهٔ جوان ایرانی تا بتواند خود را در آیینه‌ای تمام قد ببیند و به ارزش رفتارهای مدنی و قدرت تأثیرگذاری آنها پی‌ببرد.

باز هم مسافیر ما

2009-09-02T17:49:00.002-04:00

و قصه و نصیب ما شاید آوارگی و دلتنگی بود و در غربت به صرافت نوشتن افتادن. از این باب بود که ما را به صدارت عظما و سفارت کبرای ممالک محروسه در بلاد فرنگ گماشتند. سفارت کبرای ینگه دنیا نصیب ما شد که هر کداممان گویی حاجی واشنگتنی هستیم.
آن سی پست که وعده کرده بودم به ناگاه از صفحهٔ یادداشتها پرید. از ترس داغ و درفش بود یا چشم غره و تهدید؟ بگذریم، اما دوباره می‌گذرمشان، که شرمنده نباشیم در برابر تاریخ.
زین پس می‌خواهم حکایتی بنویسم گاه و بیگاه از حدیث آن میرزا که ترک یار و دیار کرد و آوارهٔ بلاد فرنگ شد به صدارت عظما و سفارت کبرای ینگهٔ دنیا.
تا بعد

قضیة الثلاثة الکافین (۳)‏

2009-05-11T13:49:00.001-04:00

و اما کاف سوم:

از نظر من راه رفتن کبک امتیازی به راه رفتن کلاغ ندارد بل که در بسیاری موارد با توجه به بستر و نحوهٔ زیستن کلاغ،‌ حیاتش به شدت وابستهٔ‌ طریقهٔ راه رفتن اوست و نمی‌تواند چون کبک باشد. جامعهٔ ایرانی در تدوام فرهنگی خویش شیوههای خاص خود را ایجاد کرده بود که با اتکا به شواهد بازماندهٔ‌ آن می‌توان گفت نمونه‌ای درخشان از فرهنگ و تمدن بوده‌است. این فرهنگ را باید حاصل انباشت هزارانه سالهٔ تجربه دانست و پیامد آن شکل‌گیری روالهای خاص در تمامی شئون جامعه است. این روالها آداب و تنظیمات خاصی را ایجاب می‌کردند که صورت ظهور آنها را در رساله‌های آداب و فتوت‌نامه‌ها می‌بینیم. یعنی رفتار در جامعهٔ ما دارای تنظیمات خاص خود بوده‌است. ردپای این نکات مغفول مانده را در اسناد تاریخی ایران چون وقفنامه‌ها هم می‌توان دید. در طب،‌ معماری، کتابت و بسیاری از فنون، جامعه از تجربهٔ هزاران سالهٔ‌ خود بهره می‌برد. جامعهٔ ایرانی از اواسط دورهٔ صفوی دچار رکود و بیماری می‌شود (که جای بحث دربارهٔ‌ علل آن اینجا نیست)، این رکود در مراتب مختلفی (فرهنگی، اجتماعی و سیاسی) نمایان می‌شود، حملهٔ محمود افغان اوج این وضعیت وخیم است. تداوم این بیماری و دریافت ضربهٔ روحی پس از جنگهای ایران و روس باعث می‌شود که بخش نخبهٔ‌ جامعهٔ به دنبال کشف علت برآید، اما در شناسایی علت و معلول خطا کند و به جای درمان علتی روی به درمان علامتی بیاورد، یعنی بیماری عارض شده بر جامعهٔ ایرانی را جزء ماهوی آن فرض کند. چنانچه کسی شته را جزو ماهوی نارون به حساب آورد. این اتفاق با شیفتگی در برابر مظهر تمدن غالب و پیروز آن روزگار، همزمان می‌شود و پیامد آن همان ابزارزدگی است که شرحش در پست پیشین رفت. ماحصل آن شد که شیدایی چنان کرد که در فقدان فهم از پایه‌ها و ابزارها، بدون فهم آداب و مقتضیات توسل به آنها را تنها راه برون شد از وضع موجود بداند و بی‌ادب در به کار گرفتن این ابزارها اهتمام کند. نتیجه آن شد که برخلاف آن خواست ما که سعادتمندی بود، گرفتار مصائب بیشتری شدیم. نه پارلمان ما پارلمان شد و نه یاد گرفتم چگونه از اتومبیل استفاده کنیم. اولی چندی پس از مشروطه شد بازیچه و دومی همچنان آلت قتاله است در ایران. در این فرآیند که قریب به دو سده از آن می‌گذرد ما آداب خویش را هم فراموش کردیم و نتیجهٔ‌ آن این شد در تمام شئون زندگی بی‌ادب شده‌ایم. یعنی رانندگیمان عین معماریمان و سیاست‌ورزیمان خالی از هرگونه آدابی است که متناسبِ احوال ما باشد. اگر امروز رانندگی در خیابانهای تهران بیشتر به آشوبی غریب می‌نماید هم از این روست. ملتی که می‌آموزد در تمام شئون زندگی خود حتی‌الامکان به هیچ چیزی نباید پایبند بود، دچار بحران بی‌اعتقادی می‌شود، یعنی به هیچ مرام و مسلک و آیینی پایبند نیست و هم از این رو رفتارش قابل پیش‌بینی نیست و از طرفی قابل پیش بردن هم نیست. و این همان حکایت کلاغ بخت برگشته‌ای است که در اقلیم متفاوت هوس می‌کند به طریقه دیگری راه برود و شیوه خودش نیز از یادش می‌رود. به همین دلیل است که هنوز ما متوجه آن نشده‌ایم که ابتدا باید از بیماری خود آگاه شویم و به درمان علت آن بپردازیم. این درمان میسر نیست تا خویشتنمان را خوب نشناخته باشیم. و اما حکایت کاف سوم چه بود؟ کلاغ نگون‌بخت چون تنها از دور کامجویی تمدن غربی را می‌دید غافل از مبانی و فوت و فن کار، به ابزارهای فرآوردهٔ‌ آن تمدن روی آورد و بر این باور بود او نیز کامی خواهد جست، غافل از این بود که آن کدوی مشهور (که همان کاف سوم است) را ندیده‌است و همان بر او رفت که مولانا در دفتر پنجم مثنوی شرح آن داده‌است. وخامت حال امروز ما از جراحت دیروز است، طرفه اینکه هنوز هم از وجود کدو بی‌خبریم.

قضیة الثلاثة الکافین (۲)‏

2008-06-27T15:29:00.004-04:00

در نوشتار پیش از این گفتم که دو وجه برخورد اولین جماعت ایرانیان شیفتگی و وادادگی بود. دلیل این نوع برخورد را در عدم فهم ریشه‌ها و بنیانهای وضعیت پیش روی ایشان می‌دانم. در مواجهه با ابزارها و مظاهر تمدن غربی در فقدان فهم علل پیدایش آنها چنان حیرتی در بینندگان بوجود آمده بود که به شیفتگی یا وادادگی ختم می‌شد. به دلیل آنکه ذهن ما با مناسبات عالم نوآیین نسبتی نداشت و در فضایی متفاوت سیر می‌کرد (متفاوت نه عقب‌مانده)، ما از برخورد با ریشه‌ها و جذب و فهم و هضم پدیدهها و ابزارها ناتوان بودیم. در حقیقت ما با مدرنیسم روبرو شدیم تا مدرنیته! یعنی با مظاهر تا باطنها. به واسطهٔ حیرت از مظاهر تمدنی نو و فقدان ابزار تحلیل، ایرانی بیشتر شیفتهٔ ابزار می‌شود تا بنیانهای مناسبات جدید. به بیان دیگر برخورد ما با جهان نو از بالا به پایین بود (است).

مرحوم سید حسن تقی‌زاده جملهٔ مشهوری دارد، که برخی چون جلال‌خان! آل‌احمد آن را نشانهٔ فضاحت‌بار غربزدگی دانسته‌اند. در این سفر اخیر بود که من بالاخره توانستم منظور تقی‌زاده را دریابم. همیشه این سئوال به ذهنم فشار می‌آورد که فردی چون تقی‌زاده که تاریخ و ادبیات ایران را می‌شناسد چگونه جمله‌ای بدین مضمون گفته که ما باید از فرق سر تا نوک پا فرنگی شویم؟ نکته ظریف همین جاست. من تصور می‌کنم منظور او این است که اگر قرار است مناسبات تمدنی غرب را بپذیریم به جای آنکه تنها به پذیرش ابزارها و مظاهر آن بسنده کنیم، باید بنیانها ی که این مظاهر بر آن بنا شده‌اند را نیز بپذیریم.

بد نیست منظور از ابزار را توضیح دهم. ابزار (یا فرآورده) محصول رسوباتِ سیر تحول و تطور حیات یک اجتماع است در مقطعی خاص، برای پاسخ دادن به نیازی خاص که در شرایطی ویژه تولید شده‌است. بدیهی است که این فرآورده به شدت به بنیانهایی که بر آن استوار شده‌است، وابسته است. ابزار می‌تواند شیوهٔ حکومت‌مداری باشد مانند دموکراسی، یا نهادِ دولت باشد در معنای غربی آن، پارلمان باشد یا حتی قانون اساسی و در مراحل بعد اتومبیل و معماری و مسکن نیز می‌تواند باشد. ذیل اینها رایانه و اینترنت را هم بیفزایید. شایان توجه است که در فقدان دریافت صحیح از بنیانها و ابزارها، استفاده از این ابزارها بسیار خطرناک است.

به دلیل تحقیر شدگی در اثر شکستهای ایران در جنگ با روس و فروپاشی ایران‌زمین، و برتری یافتن تمدن غربی در مناسبات جهانی، ایرانیان علل عقب‌ماندگی خود را در به کار نبردن ابزارهای غربیان (نظیر جنگ‌افزار و ارتش مدرن) دانستند. البته در اثر بحران بوجود آمده در وجدان ایرانی برخی ایرانیان درصدد فهم علل عقب‌ماندگی ایران برآمدند (اینجا باز تاکید می‌کنم به تصور ایشان عقب‌ماندگی، چرا که من در مقام داوری نیستم) واقعیت این بود که ایرانیان در ساحتی متفاوت از اندیشه زیست می‌کردند و مفاهیمی چون زمان، سعادت و پیشرفت معانی متفاوتی برای ایشان داشت (گو اینکه این مفاهیم در خود ایران دچار زوال شده بود). جهان غربی و ساحت فکری آن به گونه‌ای دیگر به انسان و عالم و روابط میان این دو می‌نگریست و متناسب با این فهم، شیوهها و ابزارهای خود را تولید کرده بود.

به دلایل متفاوت ایرانیان پرسش‌‌گر در مقابل ابزارهای تولید و مظاهر تمدن غربی چنان شیفته و خودباخته شدند که تنها راه نجات و برون شد از وضعیت خود را دست یازیدن به محصولات جهان نوآیین دانستند. این پدیده‌ای است که من به آن ابزارزدگی می‌گوییم. یعنی در اثر حیرت در مقابل جهان نوآیین، به جای فهم مبانی‌ای که منجر به ظهور این مظاهر شده‌است، شیفتهٔ ابزارها و مظاهر شدن و پذیرش آنها، یا بهتر بگویم نشخوار مدرنیسم به جای فهم مدرنیته.

اینجاست که آن جملهٔ تقی‌زاده اهمیت می‌یابد. یعنی اگر قرار است مظاهر تمدن غربی را بپذیریم و به کار گیریم، باید بنیانهای آنها را فهم و هضم کنیم. به قول خودمان شتر سواری دولا دولا نمی‌شود.

خوب پس حکایت دو کاف اول هویدا شد. کلاغ تمدن ایرانی که بواسطهٔ اقتضائات هزاران سالهٔ خود شکل خاصی از راه رفتن را داشت ولی به علت عارضهٔ قولنج شَل پَل طی طریق می‌کرد، در مواجهه با کبک خرامان تمدن غرب طریقت شیدایی گزید و تنها راه رهایی خود از قولنج را در تقلید و بکار بستن شیوهٔ راه رفتن کبکی دید. یعنی در غیاب فهم از اقتضائات کبک بودگی، با آن قامت کلاغین خویش به هیات کبک راه رفتن آغاز کرد و به قول حافظ شیوه تو نشدش حاصل و بیمار بماند!

و اما کاف سوم:

اینهم بماند برای پست بعدی و گرنه دچار کثرت کاف می‌شوید! تا بعد ...

نفس تماشاچی

2008-06-24T12:13:00.008-04:00

چون میرزا عماد از بلاد فرنگ به وطن بازگشت از فرط اشتغال به امور غیره و ذالک، فرصتی دست نداد تا پستی حوالت نماید. چندی سر در جیب مراقبت فروبرده، تأملی نمودیم دیدیم حالی نیست تا این مسافیر را ادامه دهیم، بی‌حمکت نگفته‌اند مستمع صاحب سخن را بر سر ذوق آورد، بعضِ اوقات احساس می‌کنیم پژواک پستهای خود را در این وبلاگ بی‌مستمع می‌شنویم، از بس که خالی‌ست از نظر. غیر آن یارِ غارِ عهد شباب، خواننده‌ای بر این مسافیر متصور نبودیم، تا این که چندی پیش، ظریفی از دوستان، از بلاد زوریخ پیامی حوالات کرد: «که ای دوست از بهر انبساط خاطرِ دوستان پستی چرا نمی‌دهی؟»، عن قریب بود دو شاخ بر رأس همایونی‌مان سبز گردد! با دهان حیرت گشاده، پرسیدیم، مگر این پریشان گویی مرا، تو نیز می‌خوانی؟ گفت: «قربان آن کلام جواهرآسایت شوم، کُشتی ما را از بس که دیر به دیر می‌نویسی!»

اخوی از ولایت تماسی با تیلیفون حوالات کردم: «عاقبت، عباس میرزا را چه شد؟». دورغ نگوییم اندکی خوش خوشانمان شد، دریافتیم غیر آن دوست وفادار هستند خواندگانی که بعضِ اوقات این مسافیر ما را می‌خوانند. رگ غیرتمان جنبید، مقرر کردیم، من بعد هر روز پستی ناقابل نثار دوستان نماییم (البته این جنبش غیرت هم کار دستمان می‌دهد بعضِ اوقات).

خلاصه مطلب آنکه، به قول اهل تیاتر همان طورکه نفس تماشاچی است که وامی‌دارد این جماعت را به اطوار درآوردن این صدای پای خواننده ‌است که وامی‌دارد میرزا را به نوشتن ....

قضیة الثلاثة الکافین (۱)‏

2008-06-04T16:07:00.000-04:00

مقدمه

چند روز پیش به نمایشگاهی رفتم به نام (Pavillon de l’Arsenal) که نمایشگاهی دائمی است از تاریخ توسعه و تحول معماری و شهرسازی پاریس. جالب‌ترین اتفاقات شهری در مورد پاریس از قرن شانزدهم آغاز می‌شود و در قرن هفدهم اوج می‌گیرد و تداوم پیدا می‌کند. تصویر عباس میرزا و آن سئوال کذایی در ذهن در تمام مدت دیدار از نمایشگاه نکته‌ای برایم بسیار جالب بود. درست زمانی که پاریس تجربیات شهری فوق‌العاده خود را برای تبدیل شدن به پایتخت اروپا شروع می‌کند، ما اصفهان عصر صفوی را داریم، که شهری است فوق‌العاده. نکته آنجاست که اصفهان عصر صفوی برآمده از تجربهٔ انباشت شده در تولید فضا و مکان برای زندگی شهری است، و با توجه به ثبات نسبی عصر صفوی مجالی می‌یابد که به منصه ظهور برسد. در مقابل اروپای گذر کرده از سده‌های میانه در جستجوی تولید ابزار و فضای متناسب با شرایط نوین است. درست در همین عصر است که ما در ایران مبتنی بر تجربه‌ قرون در تمام وجوه زندگی مدنی آیین‌نامه‌های رفتاری داریم (در قالب آداب‌نامه‌ها و فتوت‌نامه‌ها) و اروپا شروع کرده‌است به وضع آیین‌نامه. برای مثال، در این زمان ما شاهد آن هستیم که در پاریس برای جمع‌آوری زباله شروع به وضع ضوابط می‌کنند، در حالی که ما پیش از این آثاری چون آیین شهرداری (قرن هشتم) را داریم یا در وقفنامهٔ ربع رشیدی (دورهٔ ایلخانی) جزئیات دقیق رفتار در فضای شهری را شاهد هستیم.

در این نقطهٔ تعادل تاریخی اروپاییان به سوی تولید ابزار متناسب با زندگی نو می‌روند و ما به دلایلی از توجه به این جنبه‌های زندگی زمینی غفلت می‌کنیم و کانون توجه‌مان به سوی دیگری می‌رود. یعنی اروپای بیدار شده از دورهٔ رخوت سده‌های میانه، گرسنه و حریص درصدد تسلط بر عالم و تولید ابزار برای آن است و در این راه قوهٔ بحریه توانمند آنها را یاری می‌کند. رقابت دول اروپای در کسب سهم بیشتر، زمینه‌ساز پیشرفت روزافزون آنهاست. در حالی که ما گرفتار در شرایطی هستیم که منجر به مهاجرت اهل علم و فکر از ایران می‌شود.

لازم است به یادآوریم که زمانی نه چندان دورتر، سلطان سلیم مجبور می‌شود سایه خوفناک سپاهیان عثمانی را از اروپا برچیند و سپاهیانش را از محاصرهٔ وین بازدارد تا به مصاف شاه اسماعیل در چالدران بیاید.

پس از آشفتگی قریبی که منجر به سقوط دولت صفوی می‌شود ایران دورهٔ هفتاد سالهٔ ویرانی و آشوب را پشت سر می‌گذارد. جنگهای نادر و غرامتهای بدست آمده باعث آبادنی مملکت نمی‌گردد و وی با وضع مالیاتهای سنگین‌تر ملت را فرسوده می‌کند و کشورگشایی‌های او تنها ویرانی ملک را به دنبال دارد. از طرفی هند گورکانی فروپاشیده پس از حمله سهمناک نادر به آسانی به چنگ بریتانیای استعمارگر می‌افتد. لازم است فراموش نکنیم که هند گورکانی تبدیل به یکی از مراکز فرهنگی بسیار متأثر از فرهنگ ایرانی شده بود و زبان فارسی به عنوان زبان رسمی و هنری به کار گرفته می‌شد. استعمار هند نه تنها موجب محدود ساختن دامنه نفوذ فرهنگی ایرانی می‌شود، بلکه بریتانیا با تدابیری درصدد ایجاد حقلهٔ حفاظتی در پیرامون هندوستان به عنوان غنی‌ترین معدن تغذیه کنندهٔ امپراتوری است. آنها این سیاست را با تضیعف همسایگان هند در شرق و غرب، یعنی چین و ایران، محقق می‌کنند. سیاست بازدارندگی در چین از طریق ترویج اعتیاد و عدم وجود دولت مقتدر مرکزی دنبال می‌شود. در ایران این سیاست با تداوم یک دولت ضعیف مرکزی و سرگرمی دائمی با ماجراجویی‌های همسایه شمالی دنبال می‌شود.

در این بزنگاه تاریخی پس از شکست ایران در دور اول جنگهای ایران و روس ناپلئون با فرستادن مستشاران نظامی به ایران درصدد به خطر انداختن منافع بریتانیا در هندوستان است. که با فشار دولت بریتانیا و سقوط ناپلئون امکان تحقق پیدا نمی‌کند. انگلیسی‌ها تجربه تلخ استقلال آمریکا و طعم همراهی فرانسویان را با استقلال‌طلبان چشیده و این بار اشتباه نمی‌کنند.

در همین زمان است که آن پرسش تاریخی عباس میرزا مطرح می‌شود و بحرانی در وجدان ایرانی آغاز می‌شود و درصدد برمی‌آید تا نسبت خود را با مناسبات عالم نو دریابد. ایرانی مانند اصحاب کهف از اتفاقات عالم بی‌خبر بوده، گرچه در دورهٔ شاه عباس ایران از طریق ارسال فرستادگان و سفرا از امور عالم مطلع بود اما، پس از آن دوران از اواسط دورهٔ صفوی ارتباط ایرانی با عالم و آنچه در آن می‌گذرد قطع می‌شود. در این دوره (دورهٔ ولایتعهدی عباس میرزا) ما شاهد ارسال اولین گروهها از طرف ولیعهد برای کسب آشنایی با عالم نو و انتقال تجربیات به ایران هستیم. اولین کاروان‌های ایرانیان راهی فرنگ، در مواجهه با دنیای غرب دچار حیرت می‌شوند. همان‌گونه که پیشتر اشاره کردم (در یادداشت سفرنامه از نو) ذهن ایرانی فاقد ابزار و ساختاری است که بتواند از مناسبات عالم نوآیین دریافتی صحیح عرضه کند. در این زمان معمولاً وجوه برخورد یا شیفتگی است و یا وادادگی.

نکته‌ای لازم است متذکر شوم. من نسبت به مناسبات نوی جهان موضع ارزشی نداریم. یعنی لزوماً آن را بهتر یا بدتر نمی‌دانم. آنچه واقعیت دارد آنست که این وجه مناسبات تمدنی که توسط اروپای غربی توسعه یافته است، امروز در همه جای عالم جریان دارد، و ما امروز فقط شاهد یک تمدن غالب در دنیا هستیم. ما خواسته یا ناخواسته با تمام وجوه این تمدن درگیر هستیم و اگر نتوانیم نسبت خود را با آن تبیین کنیم گرفتاری زیادی خواهیم داشت، کما اینکه داریم. به همین دلیل از واژه جهان نوآیین استفاده می‌کنیم و از واژه‌هایی چون پیشرفته، عقب‌مانده و ... که بار ارزشی دارند پرهیز می‌کنم (این موضوع را بعداً بیشتر باز خواهم کرد).

چون کار به اینجا رسید میرزا عماد قصه‌گو به پادشاه گفت ادامهٔ قصه بماند برای پست بعدی! پس تا بعد ...

مجمع‌المسافیر میرزا عماد رایینی

2008-06-03T04:50:00.000-04:00

نکته عجیب این است که این وبلاگ شده‌است مجمع‌المسافیر میرزا عماد رایینی. این مسافیر هم از آن واژگان جعلی است که ساختش در دورهٔ صفویه و قاجاریه رواج داشت مانند اتواپ و بواریت.

مجمع‌المسافیر یعنی عصارهٔ سفرهای این نگارندهٔ بخت برگشته، چرا که بنده را فراخی طبع لطیف تا به حدی است که هر روزه وبلاگ نتوان کرد (واقعاً بابت این نابخردی از حضرت حافظ عذر می‌خواهم). خلاصه آنکه چون هر روز وبلاگ نوشتن برای چون منی سخت است، هر از چندگاه که ضربتی جانانه دریافت می‌کنم منجر به نوشتن می‌شود، که عموماً در سفرهای اخیر بوده‌است. بهر حال این هم غنیمت است. البته ما هر روزه ضربات جانانه‌ای دریافت می‌کنیم، طوری که درجهٔ تحریک‌پذیری اعصابمان کلاً مختل شده‌است. هر روز ایده‌های زیادی برای نوشتن دارم اما چون در برابر این صفحه کلید قرار می‌گیرم افکار پا به فرار می‌گذارند. دیگر علت جستن آداب و ترتیب است که مانع می‌شود هر چه می‌خواهد دل تنگم بگویم. بگذریم، حاشیه رفتنم کفایت است، بپردازیم به قضیة الثلاثة کافین....

اگر اجازه دهید این هم بماند برای نوشتهٔ بعدی، هنر کردم دو روز پیاپی چیزی نوشتم. شاید فردا هم نوشتم خدا را چه دیدید!

عباس میرزا و پاریس

2008-06-02T11:10:00.005-04:00

از اولین روزی که به پاریس رسیدم دائماً به یاد عباس میرزا بودم و آن پرسش تاریخی او از مستشار نظامی فرانسه و هنوز چراغ کهکشان به پفی چه دردناک خاموش می‌شود از اندوه این ندانستن^*. آن سئوال که برخاسته از ضربات سهمگین شکست در جنگهای ایران و روس و فروپاشی ایران‌زمین بود، نشانهٔ اولین پرسشگری ذهن ایرانی برای دریافت نسبت ایران و ایرانی با جهان نوآیین بود. عباس میرزا از مستشار فرانسوی دربارهٔ تفاوت ما با ایشان می‌پرسد و دلیل عقب‌ماندگی ما و پیشرفت آنها. بهتر است بگوییم دلیل توانایی آنها در کسب موقعیت برتر در مناسبات جهان نوآیین. این سئوال و تصویر شاهزاده اندوهناک و مغبون از اولین مواجههٔ من و پاریس در ذهنم بود و مرا آزار می‌داد. در حقیقت نکته در اینجاست که این پرسش تاریخی بعد از حدود دویست سال هنوز بی‌پاسخ مانده‌است، وگرنه این سرگشتهٔ در غربت مانده را چه به تجدید خاطره با عباس میرزا، آن هم در پاریس.

هنوز احساس می‌کنم این تفاوت عالم بیرون و درون برای ایرانیان وجود دارد علیرغم استفاده از اینترنت و استفاده از مواهب و مضرات زندگی نو، ایرانیان در مواجهه مستقیم با تمدن غرب شوکه می‌شوند و من تصور می‌کنم این وضعیت چندان متفاوت از سفرنامه‌نویسان عصر قاجار نیست، تفاوت در این است که امروز کسی جرأت نمی‌کند که این احساس را بروز دهد. فکر می‌کنم این بی‌ارتباط بودن با عالم در سه دههٔ اخیر نیز مزید بر علت شده و همان طور که در نوشته‌های پیشتر اشاره کردم به شیفتگی یا وادادگی منجر شده‌است.

سعی می‌کنم حاصل تأملاتی پاریسی را بنگارم، در این رابطه قضیه‌ای را مطرح خواهم کرد که حاصل این تأملات است و می‌توان آن را ارمغان پاریس نام نهاد. این قضیه را من قضیهٔ سه کاف نام نهاده‌ام، استغفرالله این چه فکری است کردید! این سه کاف مخفف کلاغ، کبک و کدو است. در این باره بیشتر خواهم نوشت. تا بعد ...‏

* قسمتی از شعری از مجموعهٔ در آستانه احمد شاملو

حدیث آرزومندی

2008-05-30T10:12:00.003-04:00

سحر با باد می‌گفتم حدیث آرزومندی ...‏
که یکی کوبید به در گفت خفه شو این وقت صبح، ببند او گاله رو!‏
و این چنین بود که آرزوهای ما تو دلمون تبدیل شدن به غمباد.‏

مشایعت

2008-01-29T01:14:00.001-05:00

مشایعت

برای روزبه پورنادر

بانگ حزین تعزیتی در جای جای دشت می‌رسد به گوش

حکایت آن چوب و رختِ شبانی و

آن فریب،

صحرای بی‌شبانی و

آن گرگِ آشنا.

باری به کوهسار،

بانگ و غریوِ های و هوی گرگان فحلِ مست،

پهنای دشت را لبریز می‌کند.

وان کولیانِ کوچ، شیرآهنین پنجگانِ وقتِ شکار و جنگ،

مغموم و بی‌رمه،

جانْ خسته بر بخت شورشان،

ناکوک گریه ساز می‌کنند.

این زوزه تعزیتی‌ست،

برآخرین سوار.

شولای پاره‌اش،

میراث دشت و کوه ...

******

خنیاگرِ سکوت

در گوشهٔ سیاه‌چادر مفلوک خویشتن،

ناگاه زخمه‌ای،

ناگاه زخمه‌ای بر ساز خویش زد

آری از فراز سالهای دور صبر،

روزهٔ سکوت

به آواز باز کرد.

******

شولای پاره‌ای در بر به کوه می‌شود

این پیرْ لولیِ مغمومِ دربه‌در.

آری نگاه کن که

لولی‌وشان دشت نامِ ترا

به بانگ فریاد می‌کنند،

با زخمه‌های ساز گویی دوباره یادِ ترا

تکرار می‌کنند.

بنگر که روزهٔ سخت سکوت را با بانگِ جانِ خویش

افطار می‌کنند.

باری به یک صدا آواز می‌کنند:

«تو می‌روی که بماند،

تو خامشی که بخواند،

...

تو می‌روی که بماند،

تو خامشی که بخواند،

که بر نهالک بی‌برگ ما ترانه بخواند

تو می‌روی ...

تو خامشی ...

قصة شوقی

2008-01-21T01:12:00.000-05:00

کتبتُ قصة شوقی و مد معی باکی
بیا که به جان آمدم ز غمناکی

سفرنامه از نو

2007-12-22T13:20:00.001-05:00

سفرنامه از نو

«تفصیل آن کارخانه را چون هیچ متبادر به ذهن اهل ایران نیست، به طور تحریر نمی‌توان گنجانید؛ جز به مشاهده نمی‌توان فهمید!» از سفرنامهٔ سیف‌الملک به روسیه

چندی پیش که سفرنامهٔ سنغافوره را می‌نوشتم، روزبه نامی از دوستان گفت: «از فرودگاه بگذریم، بالاخره می‌گی تو اون کنفرانس چه خبر بوده یا نه؟». حقیقت، نمی‌دانستم با کیست. پس لازم دیدم نکته‌ای را روشن کنم.

راهیان آن سفر دو کس‌اند، همزاد. یکی میرزا عماد معمارباشی، کامپیوترچی اهل ایساغلوپیدی، وان دگر راوی نگون‌بخت این نوشتار. میرزا عماد معمارباشی قصد کرده بود مشاهدات خود را از سیاحت شرق! بنگارد، تا شاید دریچه‌ای بگشاید به شرح حال فرنگان، ورنه این راوی بیچاره را تقصیر نیست. میرزای مفلوک چنان از دریافت مناسبت عالمِ نو ناتوان است که تنها مبهوت می‌گردد، و متحیّر در برابر تظاهرات تمدنی، انگشت به دهان باقی می‌ماند. از این روست که وی نمی‌تواند از کنه رویدادهای دوبلین غوری دریافتی صحیح عرضه کند و تنها گزارش دیدار ایرپورت را عرضه می‌کند. غرض آنکه همچون فقره‌ای که از سفرنامهٔ سیف‌الملک نقل شد، میرزا عماد بر این باور است که تفصیل دوبلین غور هیچ متبادر به ذهن اهل ایران نیست. منظور این نیست که چون روزبه‌ای از درک آن عاجز است بلکه این میرزاست که چنین می‌پندارد. وگرنه چون میلِ مبارکِ خواننده‌ای به اطلاع از دابلین کور متمایل شود، راوی می‌تواند به اجمال گزارشی عرضه کند.

چون چندی در نوشتن فاصله افتاد، میرزا نیز از صرافت نوشتن تتمهٔ سفرنامه بیفتاد. برای خالی نبودن عریضه در نوشتارهای بعدی فقراتی از سفرنامه‌های ایرانیان نقل خواهم کرد.

تا بعد....

مدینةالابلیس

2007-10-26T15:55:00.000-04:00

مدینه‌الابلیس ....

دوستی پرسید: چرا نمی‌نویسی؟ چه شد این وبلاگ بی‌نوا؟ گفتم: کدام دل و دماغ است تا بنویسم.
از این هوای غلیظِ مسموم، بیزارم. ریه‌هایم مملو از خفقان شده‌است. دلم هوای کویرم را کرده‌است، آرزوی هوای رقیق و آسمان پر ستاره‌اش را می‌کنم. انباشت این همه کثافت اشباع در حجم شهر بیمارم می‌کند. من از هوای این شهر ملولم. دیوانه‌ام می‌کند، دیوانه ....
چند شب پیش پریشان حالی و بی‌خوابی فرصتی به دست داد تا کمی تفسیر طبری بخوانم. حکایت هبوط آدم بود و آن فریب.
ابلیس به دهان مار اندر به بهشت وارد می‌شود و نشان درخت ممنوعه از طاووس می‌گیرد و آدم و حوا را فریب می‌دهد و مابقی ماجرا:
«... وبانگ اندر بهشت اوفتاد که «آدم نافرنانبرداری کرد خدای ِ خویش را و بی‌راه گشت.»
پس، از آن درخت‌های بهشت، چهار درخت سر فرو آوردند و مویهای این چهار تن به شاخه‌های خویش برپیچیدند و هر چهار را از بهشت بیرون انداختند: مرآدم را به هندوستان انداختند به سرِ کوه سَرَندیب - و ایدون گویند که اندر همه‌ی جهان هیچ کوه بلندتر از آن نیست- و مر حوا را به جدّه انداختند، برلب دریا، از مکه بر هفت فرسنگ، و ابلیس را به سمنان به حدودِ ری، مار را به اصفاهان انداختند وطاووس را به میسان افگندند- که جایی‌ست از حدود دمشق.»

حیرت زده صفحات کتاب را نگاه می‌کردم، حدود ری، قریه‌ای خوش آب و هوا که تخت‌گاه آن خواجهٔ شقی گردد و از آن پس تاریخ شوربختی ملت من رقم بخورد. براستی مدینه‌الابلیس سزاست این ازدحام دهشتبار را.

اندر حکایت سفر به سنغافوره و مالیزیا ۲

2007-09-29T10:42:00.000-04:00

اندر حکایت سفر به سنغافوره و مالیزیا (۲)

... و از برای سفر، بر طیّارهٔ ایمریت ایرلاین سوار شدیم. اولْ منزل در دوبی توقف نمودیم، که فرنگان از باب ادا و اطوار، دوبای تلفظ می‌نمایند. عجیب‌تر آنکه این جماعت اعراب که تا دیروز مشغول تناول شیر اشتر و کله پاچهٔ سوسمار بوده‌‌اند، این اواخر، چنان وضعی برهم زده، ایرپورت آنچنانی برپاساخته، میزبانی نیمی از مسافران عالم می‌نمایند و در باب ازدیاد رو چنان پیش رفته‌اند که ایرانی جماعت را ، که فخر عالم و سرور آدمیان کرهٔ خاکی‌اند، داخل آدم حساب نمی‌کنند. پیش خود گفتم، اگر قبلهٔ عالم اجازه می‌داد، با همان توپ، که در عهد شاه شهید دمار از روزگار پلت‌پورتیان درآوردیم، ضرب شستی به ایشان نشان می‌دادیم که به قدر کفایت تأدیب شوند. فی‌الحال اخم درهم کشیده جملگی جماعت را سگ محل نمودیم. البته اندکی هم به دلیل سوزش مواضع تحتانی بود.

از منزل دوبی به قصد سنغافوره با طیاره خروج نمودیم. راه بسیار طولانی بود، از برای تجسس در امور عالم، از آنجا که حقیر سر سوزنی لغت انجلیزی می‌داند، با جماعتی از غلام زنگباری گرفته تا ژرمن و نئوزلندی اختلاط نمودیم. فی‌الحال برایمان معلوم شد از اوضاع عالم بی‌خبریم. گویا جمیع ملل متحده عزم بر آن نموده‌اند، حلقهٔ تخاصم بر گرد حلق مبارک ما نهاده، فشار زیادت نمایند، تا جان ما از طریق دیگر طی طریق نموده، زرتمان قمصور گردد. گویا جماعت فرنگی نمی‌داند، ایرانی جماعت که از پس مغول و سکندر و یاجوج و ماجوج روم و چین و ماچین و روس و انگلند برآمده به این سادگی‌ها از میدان به در نمی‌شود. زپلشک گفتیم به ریششان خندیدیم. البته ناگفته نماند اندکی دلمان آشوب شد.

از چانگی ایرپورت به سنغافوره وارد شدیم، این چانگی ایرپورت خود از عجایب عالم است. از مراتب نظافت و نظم در نهایت پاکیزگی و انتظام بود. جمیع عمله‌جات از اُناث و ذکور در نهایت ادب، خوش و خرم اظهار ارادت نموده، کار خلق را رواج می‌دادند، بر خلاف مملکت ما، که اخم و تخم و طلب ارث اجدادی از خلق طریقه‌ای است معهود. جالب‌تر آنکه صدا از جمندگان خارج نمی‌شد مگر از باب رفع حوائح، هیچ کس عربده و عروعور نمی‌کرد.

سنغافوره مملکتی است بسیار کوچک. به قول خودشان نیشن ایلند استیت، مساحتش از حدود مساحت بلدیهٔ دارلخلافهٔ طهران کمتر است و نفوسش در حدود ثلث نفوس طهران، قریب به نه کرور می‌باشند. از عجایب روزگار آنکه، گرچه خداوندگارعالم این جماعت را از نفت و معادن زیرزمینی محروم داشته، و ما که سرزمین ایرانیم و دل عالمیم و نفت به قرار هر بشکه ۸۰ دلار می‌فروشیم، درآمد سنغافوریان چهار برابر کل درآمد ممالک محروسهٔ ایران است. چون به این امر وقوف یافتیم باز آن سوزش مواضع تحتانی شدت گرفت... (ادامه دارد)

و چرا این چنین؟

2007-09-24T10:27:00.000-04:00

و چرا این چنین؟

چندی پیش سفرنامه‌های ایرانیانی را که در دورهٔ قاجاریه عازم فرنگ شدند، بررسی می‌کردم. نکات بسیار جالبی در همهٔ آنها به چشم می‌خورد. بیش از همه تعجب و حیرت آنها از اوضاع و پیشرفت عالم و اینکه چرا ما چنینیم و ایشان چنان؟ چرا ما واماندیم و ایشان تاختند؟ راستی این قبلهٔ عالم ما قاضورات عالم هم نیست چه رسد به قبلهٔ عالم!

ایرانی سیلی خورده از جنگ‌های ایران و روس در پی آنست رمز پیشرفت افرنگان را دریابد و علت این تمایز را دریابد اما جمود ساحت فکر ایرانی، در آن زمان، این امر را میسر نمی‌کند تا ما در وضع خود تامل کنیم و شرایط را کالبدشکافی کنیم. سنت فکر ایرانی چنان گرفتار تصلب شده‌است که ابزار این جراحی دردناک و پرهزینه را ندارد. حاصل آن می‌شود که عده‌ای شیفته می‌شوند و از ایرانی جماعت طلب می‌کنند که فرنگی‌مابی پیشه کند، که یگانه راه نجات است، و عده‌ای وامی‌دهند و مقهور می‌شوند و منکر امکان تغییر و اصلاح امور می‌شوند. حکایت هر دو طرف وادادگی‌ست.

اگرچه اتفاقاتی چون انقلاب مشروطه از نتایج این بحران خودآگاهی در وجدان ایرانی است، اما هنوز پس از قریب به دویست سال از نبردهای ایران و روس و آغاز این پرسشگری، نتوانسته‌ایم ابزار این کالبدشکافی را، در حوزه اندیشه، مهیا کنیم. و معمولاً حکایت برخوردمان با عالم نیز هنوز در چارچوب همان دو نوع وادادگی است، شیفتگی یا مقهوری.

این موضوع، شرایط زمانه و کمی گزندگی طبع، مرا بر آن داشت که سفرنامه‌ای با حال و هوای عصر اولین برخوردهای ایرانیان با فرنگ بنویسم. آنچه آمد اولین قسمت این سفرنامه بود مابقی نیز از پی خواهد آمد.

اندر حکایت سفر به سنغافوره و مالیزیا ۱

2007-09-24T07:58:00.000-04:00

اندر حکایت سفر به سنغافوره و مالیزیا (۱)

... و چون یک چند اندر خدمت اهالی اینساغلوپیدی (Encyclopedia) تلمذ نمودیم، شیخناالرییس سید محمد البهشتی، حقیر را به کسب علم ولو بالصین و هماوردی علمای عالَم امر نمود. چون اندر کار توصیف مدارک غور نمودیم. با جماعتی دوبلین غور نام(Dublin Core) آشنایی برهم زدیم، و چون ما را کوس زدند که در اقصای غور دوبلینیان گردهم آیند از برای تبادل و تزاید افکار، از شیخناالرییس کسب اجازت نمودیم تا به حلقه ایشان وارد گردیم، از اصولشان تفحص نموده، جماعت ایرانی را از کمال ترقی اجانب مطلع سازیم. شیخناالرییس امر نمودند تا در معیت فاضل روزگار، نادرهٔ اعصار، شیخ مهرداد القیومی البیدهندی به دیار کفر رهسپار شویم.

از بهر تدارک اسباب سفر از تراول ایجنسی کسب اطلاع نمودیم. اطلاع حاصل آمد سنغافوریان از باب تخاصم عمارت سفارت در طهران مهروموم نموده ایلچی را به بلاد خود رجعت داده‌اند، نتیجتاً از بهر اخذ روادید به زحمت افتادیم، چون اجانب مطلع شدند شیخ مهرداد القیومی عزم سفر کرده‌است و اگر پای مبارکش به میدان گشوده شود چنان گوی سبقت از ایشان برباید که درمدت یکسال ایرانی جماعت در باب انفورماسیون تغنولوژی سرآمد روزگار گردند، از باب تخاصم، روادیدش در موعد مقرر صادر نکردند. و این بندهٔ کمترین مجبور شد به تنهایی در فراق شیخناالعزیز عازم بلاد کفر شود.

چون از برای خداحافظی به محضر شیخناالرییس حاضر شدیم، حضرتش را وعده دادم چون از فرنگ بازگردم انقلاباتی در اینساغلوپیدی پدید آید، اوضاع تغیر یابد و ما نیز چون فرنگان به اسباب ترقی مجهز شویم. پس خاک آستانش بوسیده عازم بلاد یاجوج و ماجوج شدم....(ادامه دارد)

حضرت استاد و معجزهٔ فناوری اطلاعات

2007-07-29T16:22:00.000-04:00

حضرت استاد و معجزهٔ فناوری اطلاعات

چند سالی بود که هم‌میهنان ما از شنیدن آواز استاد شجریان در میهن محروم بودند. زلزلهٔ ۵ دی‌ماه ۱۳۸۲ بم چنان ضربه‌ٔ سختی به روح ایرانیان وارد کرد که هرکسی با توان خویش پای به میدان نهاد تا گوشه‌ای از زخم را مرهم نهد.

استاد شجریان با برگزاری کنسرت هم‌نوا با بم ضمن ابراز همدردی با زلزله‌زدگان و ملت ایران درآمد حاصل از برگزاری کنسرت را صرف مخارج ساخت باغ هنر بم کرد.

از دیگر خواص کنسرت این بود که طلسم چند سالهٔ سکوت شکست و سال بعد نیز استاد اقدام به برگزاری کنسرت دیگری در سالن وزارت کشور نمود. اما نکته در اینجا بود که بدلیل اشتیاق مشتاقان صدای استاد، طرفه راهی برای توزیع و فروش بلیط ابداع شد. آری معجزهٔ عصر اطلاعات! شبکه جهانی وب!

اما شواهد و نتایج آن روش تنها از ناآشنایی مسئولان توزیع بلیط با فناوری اطلاعات خبر می‌داد. چرا که داشتن یک وبگاه(website) با راه‌اندازی فروش اینترنتی آن هم با ترافیک لحظه‌ای بسیار بالا مقدمات و زیرساخت‌های می‌خواست که روش دوستان نشان از عدم آشنایی آنها با این مقدمات را داشت.

نتیجه امر فروش بلیط‌ها به چند برابر قیمت در بازار سیاه، شایعات عجیب راجع به عوامل فروش، توزیع ناعادلانه بلیط‌ها، سرگردانی علاقمندان و دل‌شکستگی عدهٔ زیادی از دوستداران موسیقی اصیل ایرانی بود.

امسال نیز خبر برگزاری کنسرت استاد شجریان به همراه گروه آوا به گوش رسید، و اولین سئوال این بود : نحوهٔ تهیه بلیط چگونه خواهدبود؟

با مراجعه به وبگاه شرکت دل‌آواز متوجه شدم که این بار نیز معجزهٔ هزارهٔ سوم کار دستمان خواهد داد. چرا که دریافتم دوستان با روش اندک پیشرفته‌تری اقدام به فروش اینترنتی خواهند کرد.

برای بندهٔ حقیر که بر خلاف تخصص‌ام، به فراخور اشتغال فعلی سرسوزنی تعاملی با فناوری اطلاعات دارم، پر واضح بود که باز همان آش است و همان کاسه، قطعاً این فروش اینترنتی به راحتی امکان‌پذیر نخواهد بود.

از مقدمات پر زحمت کار یعنی تهیه کارت خرید یا فعال کردن رمز اینترنتی کارت‌ها که بگذریم(که کاری وقت‌گیر بود)، اتفاق روز یک مرداد بنده را مطمئن کرد که این مرتبه وضع به مراتب بدتر خواهد بود.

ساعت ۱۰ صبح روز یک مرداد قرار بود فروش آغاز شود که در وبگاه اعلام شد فروش به ساعت ۱۰ صبح دوم مرداد موکول شده‌است.

صبح دوم مرداد با استفاده از اینترنت پرسرعت (256Kb/s ADSL)، از ساعت ۹ صبح تا ساعت ۱۸ و ۹ دقیقه سایت دل‌آواز را رصد کردم، نتایج مطابق حدس بنده بود (خلاصه در جدول زیر آمده‌است):

ساعت ۹:۰۰ : پیغام نوید می‌دهد فروش در ساعت ۱۰ آغاز خواهد شد.

ساعت ۱۰:۰۰ : پیغام منتظر بمانید تا فروش آغاز شود.

ساعت ۱۴:۳۰ : صمیمانه عذرخواهی می‌شود و اعلام می‌شود از ساعت ۱۵ فروش آغاز خواهد شد.

ساعت ۱۵:۰۰ : پیغام قبلی.

ساعت ۱۵:۲۲: صفحه بالا نمی‌آید.

ساعت ۱۵:۲۳: صفحه ورود(Login) مشاهده می‌شود.

ساعت ۱۵:۲۴: صفحه بالا نمی‌آید.

ساعت ۱۵:۳۳: نقص در برنامه وبگاه، اطلاعات صحیح برای ورود را نمی‌پذیرد.

ساعت ۱۵:۴۵ : صفحه بالا نمی‌آید.

ساعت ۱۸:۰۹ : از هنر دوستان عذرخواهی می‌شود و اعلام می‌شود فروش تا فردا به تأخیر افتاده‌است.

آنچه مسلم است، آن است که استاد شجریان متخصص IT نیست، قطعاً عده‌‌ای این روش را به عنوان یک راه‌حل بسیار مناسب، آسان، عادلانه و احترام‌آمیز به ایشان پیشنهاد داده‌اند. البته نتیجه به دلیل عدم اشراف به مسایل واقعی صددرصد بر خلاف نیت دوستان از آب درآمد، یک روش پرزحمت، اعصاب خرد کن، بسیار وقت‌گیر و توهین‌آمیز.

از ظاهر وبگاه دل‌آواز مشخص بود طراحی آن برای ترافیک بالا مناسب نیست، چرا که حجم اطلاعات ارسالی برای هر کاربر بالا خواهد بود و این خود پهنای باند ارائه کنندهٔ سرویس میزبانی راخواهد گرفت، هرکس که اندک آشنایی با فناوری اطلاعات داشته باشد می‌داند برای انجام چنین کاری رعایت و توجه به چند نکته الزامی است:

۱- سرویس دهندهٔ خدمات میزبانی به وبگاه باید پهنای باند مناسب با حجم مراجعه بالای کاربران را ارائه کند.

۲- در طراحی وبگاه سعی شود طراحی به گونه‌ای باشد که حداقل حجم اطلاعات با کاربر تبادل شود (برای مثال از استفاده از مواد گرافیکی پرهیز شود).

۳- وبگاه از کارگزار (server) توانمندی که امکان مدیریت کردن همهٔ پردازش‌های لازم در حجم بالای ترافیک را داشته باشد استفاده کند.

۴- وبگاه از نرم‌افزار مناسبی که برای مدیریت کردن همهٔ پردازش‌های موازی با حجم بالای ترافیک طراحی شده‌، بهره‌مند باشد.

که ظاهراً وبگاه دل‌آواز هیچکدام از موارد فوق را نداشت.

شاید راه‌حل مناسب برای تیم فنی این بود که با مؤسساتی که حجم ترافیک لحظه‌ای بالا را مدیریت می‌کنند مشاوره می‌کرد، نظیر سازمان سنجش، که در زمان برگزاری و اعلام نتیجهٔ کنکورها ترافیک فوق‌العاده بالایی را مدیریت می‌کند.

شاید یک شمارهٔ تلفن ویژه با بیست خط و بیست اپراتور با ثبت کد ملی افراد و ارائه ۳ بلیط به هر فرد و یک نرم‌افزار ساده که فرآیند توزیع بلیط را مدیریت کند، بسیار موفق‌تر عمل می‌کرد.

استاد شجریان! در کشوری که طبق آخرین گزارش اکونومیست در میان ۶۹ کشور رتبهٔ ۶۹ را در زمینهٔ توسعه فناوری اطلاعات بدست آورده‌ و پشت سر نیجریه ایستاده است، هنوز صحبت از دولت الکترونیک و تجارت الکترونیک یک شوخی بیش نیست. فروش اینترنتی تنها یک روش شیک نیست، بلکه یک واقعیت است با تمام الزامات خاص خود.

من متأسفم در حالی که کتاب مشهور مانوئل کاستلز، عصر اطلاعات، را می‌خوانم باید با اعصاب خرد تصمیم بگیرم بعد از ۸ ساعت انتظار به نصیحت همکار خود گوش دهم که می‌گفت: «به رغم ارادت به آقای شجریان اگر قرار باشد گرفتار این بازی عجیب و غریب شوم، ترجیح می‌دهم هرگز به کنسرت ایشان نروم».

ساعت ۷ بعد از ظهر به اولین خودپرداز بانک سامان که می‌رسم کل پول کارت خریداری شده را دریافت می‌کنم و سعی می‌کنم فراموش کنم که شعبدهٔ IT چه عصبی از ما دوستداران موسیقی اصیل ایرانی خرد می‌کند!